પ્રકરણ ૬ : ભાંગફોડની પ્રવૃત્તીઓ

આઝાદીની લડતનાં સંસ્મરણો – ગોસાંઈભાઈ છીબાભાઈ પટેલ

પ્રકરણ  ૬ : ભાંગફોડની પ્રવૃત્તીઓ

અમે હવે રીતસરના ભાંગફોડના કાર્યક્રમો યોજવા માંડ્યા હતા. જુદી જુદી ટુકડી બનાવવામાં આવી હતી. મારે કોથમડી ગામના ચોરાને આગ લગાડવાની હતી. હું દેલવાડાથી મટવાડ પહોંચ્યો. મોખલા ફળીયામાં અમારે ભેગા થવાનું હતું. ટુકડીના બધા સભ્યો આવ્યા નહીં, છતાં અમે જેટલા હતા તેટલા ભાઈઓએ કાર્યક્રમનો અમલ કરવાનું વીચાર્યું. અમે આઠેક જણ હોઈશું. સ્વ. કેશવભાઈ નાનાભાઈ, શ્રી ગોસાંઈભાઈ વાલાભાઈ, સ્વ. મગનભાઈ કેશવભાઈ વગેરે હતા. અમારી પાસે કેરોસીન ભરેલી બાટલીઓ અને કાકડા હતા. અમારી પાસે લાકડી સીવાય કશાં હથીયારો હતાં નહીં. કોઈ પણ હથીયાર ધારણ ન કરવું તેમ જ પોશાકપરીવર્તન ન કરવું એટલું મેં મારા પુરતું નક્કી કર્યું હતું. અમે હીંમતથી ગામમાં પેઠા. ચોરાના મકાન પર કેરોસીન છાંટ્યું, અને વાંસ સાથે બાંધેલા કાકડાથી ચોરો સળગાવવા પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ આગ લાગે જ નહીં. દરમ્યાન ગામમાં ચડભડ થવા માંડી. કુતરાં તો ભસતાં જ હતાં. લોકો હાકોટા પાડવા લાગ્યા. આ બાજુ અમે કેરોસીન છાંટીને કાકડાથી સળગાવવા પ્રયત્ન કરતા હતા. બુમાટો વધતો જતો હતો. અમને લાગ્યું કે ઘેરાઈ જઈશું. તેથી ચોરાને થોડી આગ લાગી એટલે અમે ચોરો છોડ્યો. કેટલાક લોકોએ અમારો પીછો પકડ્યો અને અમારે ઠીક ઠીક દોડવું પડ્યું. છેવટે કોઈ પાછળ ન દેખાયું એટલે અમે શ્વાસ હેઠો મુક્યો. અમે જોખમ ખેડ્યું એનો અમને સંતોષ હતો.

તે જ દીવસે બોદાલીનો ચોરો બાળવાનો પણ પ્રયત્ન હતો. તેમાં થોડી સફળતા પણ મળી હતી. આ બનાવથી સરકાર ચોંકી ઉઠી અને અમને પકડવા વધારે સક્રીય બની. પાછળથી અમે વ્યવસ્થીત કાર્યક્રમો ઘડ્યા અને આ ચોરાને અને નીશાળને આગ લગાડી હતી – નીરાંતે.

શીયાળો ચાલુ હતો. અમોને કનાઈ ખાડી પરનો રેલ્વે પુલ ઉડાવવાનો સંદેશ મળ્યો. એક ટુકડી નવસારી તરફથી આવવાની હતી અને બીજી અમારા તરફથી. રાત્રે આઠેક વાગે અમે દસબાર જણ નીકળ્યા. રસ્તે એકસાથે જોડાયા. તે દીવસોમાં અમે એક સંકેત ગોઠવ્યો હતો કે એક પક્ષ ‘વંદે’ બોલે અને સામો પક્ષ ‘માતરમ્’ જવાબ આપે તો જાણવું કે તે આપણા પક્ષનો છે. બીજો એક સંકેત એવો હતો કે અમે ત્રણવાર બેટરીનો પ્રકાશ પાડીએ અને સામો પક્ષ પણ ત્રણવાર બેટરીનો પ્રકાશ પાડે તો જાણવું કે તે આપણા પક્ષનો છે. કનાઈના કાર્યક્રમમાં જતાં અમે આ સંકેતનો ઉપયોગ કર્યો.

અમે એરુ સુધી મટવાડ –નવસારી રસ્તા પર ગયા. પછી અમે એક પછી એક વાડો ભાંગીને રસ્તો પાડીને આગળ વધ્યા. એ કામમાં અમારા એકબે સાથી ખુબ કુશળ હતા. મને તો ક્યાં જઈએ છીએ એનો ખ્યાલ નહોતો રહ્યો. પણ તેઓ બધું જાણતા હતા. ઓછામાં ઓછી વીસેક વાડો વટાવીને અમે એક જગ્યાએ પહોંચ્યા. એ જગ્યા મને પરીચીત લાગી. અમે પહોંચ્યા, પણ નવસારીવાળી ટુકડી નહોતી આવી. અમે બેત્રણ ભાઈઓને તપાસ માટે મોકલ્યા. પાછળથી સંકેતની આપલે કરી પત્તો મેળવ્યો. તે ટુકડી બરાબર સજ્જ થઈને આવી હતી. કેટલાક તો કાળા પોશાકમાં ચકચકતાં હથીયાર સાથે આવ્યા હતા. જોતાં પરખાય નહીં એવા હતા. કેટલાકે કાનટોપી પહેરી હતી. તે બુકાનીની ગરજ સારતી. બોંબ તેમની પાસે હતા. અમારામાંથી કેટલાકે તેમનો બોજો હળવો કર્યો. અને કાર્યક્રમ ગોઠવ્યો. પછી એક ખીણમાં ઉંડી નાળમાં બેસીને બોંબ સાથે જામગીરી જોડી. આ દૃશ્ય એટલું બધું પ્રેરક લાગતું હતું કે જાણે કોઈ જુદી જ દુનીયામાં હોઈએ. ગેરીલા લડાઈ આવી રીતે જ ચાલતી હશે ને! પીઠ પાછળ મોટો થેલો નાખીને, હાથમાં લાકડી લઈને ટેકરા પર ચઢતા ભાઈઓને જોઈને મને હીમાલય પર ચઢતા સાહસીકોનું સ્મરણ થયું. રાત્રે ટ્રેનનો અવાજ એટલો બધો ભયંકર લાગતો હતો કે કાચા પોચાના હાંજા ગગડી જાય. હું તો દીશાયે ભુલી ગયો હતો.

તૈયારી થઈ એટલે અમે બધા ટુકડીમાં વહેંચાયા. એક ટુકડી પુલના પાયામાં બોંબ મુકનાર, બે ટુકડી રેલ્વેની બેઉ બાજુ ચોકી કરનાર. હું ચોકી કરનાર બીજી ટુકડીમાં હતો. ગાડીના આવવા-જવાના સમયોની અમને ખબર હતી. ચોકી કરનાર બીજી ટુકડીએ રેલવે પર ‘રોન’ લગાવતા બે ચોકીદારોને પકડ્યા અને તેમને બેસાડી દીધા. અમારી ટુકડીમાં સ્વ. રામભાઈ ઉંકાભાઈ ટીખળી સ્વભાવના હતા. તેમણે ધા (એક જાતનું ધારવાળું હથીયાર) ઘસવા માંડ્યો એટલે તેમાંના એક જણે તો ગભરાઈને ધોતીયું બગાડ્યું!

એવામાં ગાડી વેડછા સ્ટેશને આવી. બોંબ જોઈએ એ રીતે મુકાયા. છતાં ઢીલ કરવામાં જોખમ હતું. એટલે જામગીરી ચેતાવવામાં આવી. પછી બોંબ ફુટ્યા. એ અવાજો ભયંકર હતા. આવો અવાજ જીદંગીમાં મેં પહેલો જ સાંભળ્યો. પંખીઓ માળામાં જાગી ગયાં અને ઉડવા લાગ્યાં. મને મહાભારતમાં વર્ણવેલા ધનુષ્ય ટંકારનો ખ્યાલ આવ્યો. જાણે ધરતી ને આભ ધ્રુજી ગયાં. પુલ તુટ્યો નહીં. અમે આશા રાખી હતી કે ગાડી બંધ રહેશે. બપોરે ટપાલ આવી એટલે જાણ્યું કે ગાડી અટકી નહોતી.

અમે પાછા ફરતાં રસ્તો ભુલ્યા. તારા જોઈને અમે સીધા પશ્ચીમમાં ગયા. એમ કરતાં રસ્તો હાથ લાગ્યો અને આટમાં આવ્યા ત્યારે લોકો જાગી ગયાં હતાં અને આંગણાં વાળતાં હતાં. ખુબ ઉતાવળથી અમારામાંથી ઘણાખરા જુવારવાળી સીમમાં પેસી ગયા. તેઓ ઘેર ગયા ત્યારે પનીહારીઓ પાણી લાવતી હતી. હું એટલો બધો થાકી ગયો હતો કે, રસ્તે એક ઓળખીતાની વાડીમાં રોકાઈ ગયો. અમે આખી રાતમાં વીસેક માઈલ ચાલ્યા હતા. સવારે ભયંકર અવાજ થયાની વાત સાંભળી. આ દીવસે બી.બી. એન્ડ સી. આઈ. રેલવે પર ઘણી જગ્યાએ બોંબ મુકાયા હતા, પણ ખાસ સફળતા મળી નહીં.

સાગરા પુલને ઉડાવવાનો અમે બીજી વાર પ્રયત્ન કર્યો. આ બખતે નવસારી તરફના ભાઈઓ અને અમે થોડાક જણ હતા. આ વખતે ડાયનેમાઈટ મુકવાના હતા. દીવાલમાં ડાઈનેમાઈટ મુકવા ડ્રીલ પણ લાવ્યા હતા. નરાજો પણ હતી, અને તાર કાપવાની કાતરો પણ હતી. ડ્રીલની બીજી જગ્યાએ અજમાયશ કરી હતી, છતાં સફળતા મળી નહીં. એટલે નરાજે દીવાલમાં બાકોરાં પાડવા લાગ્યા. વીસેક મીનીટ થઈ હશે ને ચેતવણી મળી. અમે દુર ખસી ગયા. ‘રોન’ લગાવનાર બંદુકધારી ચાર પોલીસો આવતા હતા. તેઓ પુલ પર થઈને પસાર થઈ ગયા. અમારા કાર્યક્રમની તેમને ખબર પડી ગઈ હોત તો! મહામહેનતે અમે ડાઈનેમાઈટ ગોઠવી. ઉપરથી લાકડાના ચોરસા લગાવ્યા. પાછળ જામગીરી ચાંપી. એ દરમ્યાન થોડા તાર પણ કાપ્યા. આ વખતે પણ અવાજો તો ભયંકર થયા. તેના પડઘા પડ્યા. પાછળથી જોયું તો જ્યાં જ્યાં ડાઈનેમાઈટ મુકી હતી ત્યાં મોટાં ગાબડાં પડી ગયાં પણ પાયો પડ્યો નહીં. અમે નીરાશ થયા. આ વખતે અમારી ચોકીદાર ટુકડીએ બે ચોકીદારને પકડ્યા હતા. તેમને એક વાડામાં બાંધ્યા હતા. અમારા એક સાથીએ ધડાકા થયા પછી પેલા ચોકીદારને બાંધેલા બંધ લેવા જવાનો આગ્રહ કર્યો. મને ગમ્યું નહીં, છતાં અમે ગયા. બંધ લાવ્યા. ગાડી અટકી નહીં. જ્યારે જ્યારે સુરત જવાનું થાય છે, અને સાગરાના પુલ પર સાંધેલાં ગાબડાં જોઉં છું ત્યારે આ દીવસ સાંભરી આવે છે. આ કાર્યક્રમમાં અમે દેલવાડાથી આવ્યા હતા. તેમાં દેલવાડાના યુવાનો સામેલ હતા.

ઓંજલનું પીઠું બાળવાનું અમે ગોઠવ્યું. અંધારું થતાં ઓંજલની સીમમાં પહોંચી ગયા. પછી બીજા સાથીઓ આવ્યા. નક્કી કરેલા સમયે અમે તળાવ પર પહોંચ્યા. કુતરાં ભસ્યાં. પીઠામાંથી બેટરી લઈને પારસી નીકળ્યો. તેણે અમારા પર બત્તી પાડી. અમે ખુબ નજીક જઈ પહોંચ્યા હતા. અમારામાંના કેટલાકે ડાઈનેમાઈટના અવાજો કર્યા, અને વાડ સળગાવી. માલીક બંદુક લઈને પાછો નીકળ્યો. અમારા પર ગોળી છોડી. અંધારામાં બેત્રણ ગોળી સાવ અમારી નજીક થઈને ગઈ. અમારામાંથી ત્રણ જણ પાસે પીસ્તોલ હતી. તે તાકવામાં આવી પણ એકે કામ આપ્યું નહીં! અમે પીછેહઠ કરી. ગામમાં બુમ પડી. આખું ગામ જાગી ગયું. ખજુરાંના ચોકીદારો ફરી વળ્યા. ઘેરાઈ જઈશું કે શું એવું અમને લાગ્યું. પણ કોઈએ અમારો સામનો કર્યો નહીં. આ કાર્યક્રમમાં આટના સ્વ. મગનભાઈ નાનાભાઈની ચંપલ છુટી ગઈ હતી. પોલીસે તેનો કબજો લીધો અને જ્યારે કોઈ પકડાતું ત્યારે તેને પહેરાવી જોતા.

ત્યાર બાદ અમે ધોળે દીવસે પીઠામાં જાન લઈ જઈને પીઠાને બાળવાનું વીચાર્યું. આખરે દારુ પીવાના બહાને દીવાબત્તીના સમયે જવાનું ગોઠવ્યું. અમે બધા સમયસર આવી પહોંચ્યા હતા. ત્રણેક ટુકડીમાં વહેંચાયા. બે જણા દારુ માટે પુછવા ગયા, પણ દુકાન બંધ હતી. દારુ માગ્યો પણ ન આપ્યો. બીડી માગી તે પણ ન આપી. બારણું ખુલે તો એમાં ઘુસી જવાની અમારી યોજના હતી. ઘરમાં બધાં જાગતાં હતાં. અમારો કાર્યક્રમ રદ થયો. પણ કેટલાકે અચાનક અબ્રામાના પીઠે જવાનો કાર્યક્રમ ઘડી કાઢ્યો. મેં વાંધો લીધો પણ મારું ચાલ્યું નહીં. આખરે અબ્રામા ગયા, જ્યાં દારુની દુકાન હતી. દારુ ઢોળી દીધો અને અમે આવતા હતા ત્યારે એક ચોકીદારે હોંકારો કર્યો. અમારા તરફથી પીસ્તોલના બાર સાંભળીને ચમકી ગયો. અમે અબ્રામા છોડ્યા પછી પંદરેક મીનીટ બાદ પોલીસની મોટર આવી પહોં ચી હતી!

એક રાત્રે અમે સુતા હતા. કુતરાના ભસવાનો અવાજ થયો. એટલે અમે જાગ્યા. હું અને રવજીભાઈ છીબાભાઈ અમે બે જણા તે રાત્રે હતા. અમે ઉઠ્યા. રવજીભાઈએ મને કહ્યું,

“તમે અહીં રહો હું જોવા જાઉં”.

હું એકલો પડ્યો. ઠંડી રાત હતી. રવજીભાઈ થોડીવારે આવ્યા અને કહ્યું,

“પોલીસો હતા. હું તેની પાછળ પાછળ ગયો, અને શું કરે છે તે જોતો હતો. રામજીભાઈ ફકીરભાઈ ઘરે જ સુતા હતા. તેમને ત્યાં તપાસ કરી. રામજીભાઈ એક ઘરમાંથી બીજા ઘરમાં અને ત્યાંથી ત્રીજા ઘરમાં ઢોરની ગમાણમાં જઈને સંતાઈ ગયા. આ વખતે હું મારાં પત્ની અને પુત્ર સાથે કરાડી પટેલ ફળીયામાં રહેતો હતો. પોલીસે મારે ત્યાં તેમ જ રણછોડભાઈ રવજીભાઈને ત્યાં તપાસ કરી. કોઈ મળ્યું નહીં અને ખાલી હાથે પાછા ફર્યા.”

રવજીભાઈ ખુબ સાહસીક – અમારા કાર્યક્રમમાં તેઓ હંમેશા આગળ રહેતા.

ભારત વીદ્યાલયના આચાર્ય મણિભાઈ અમારા સંપર્કમાં રહેતા. તેઓ આવવાના હતા. અને તેમને તવડીથી બોદાલીવાળા ઓવારા આગળ થઈને ઉતારી લાવ્યા. મધરાત થઈ ગઈ હતી. અમે કરાડી જવાને બદલે તે રાત્રે મછાડના તાડફળીયે શ્રી ગોપાળભાઈ ભુલાભાઈને ત્યાં રોકાયા. રસ્તાની બાજુમાં જ આ ઘર આવેલું. અને હજી જાગતા જ હતા. તેવામાં અવાજો સંભળાવા લાગ્યા. થોડીવારમાં તો પોલીસ પલટનને અમે આવતી જોઈ. પચાસેક પોલીસો હશે. અમે તેમને જોઈ શકતા હતા. અમને કોઈએ જોયા હોત તો અમે ખરેખર મુશ્કેલીમાં મુકાયા હોત. જો કે અમે ભાગવાની તૈયારી રાખી હતી. કરાડીની જે સીમમાં અમે સુતા હતા તે બધા વીસ્તારમાં આ પોલીસો ફરી વળ્યા. ઝાડો ઉપર પણ જોઈ વળ્યા. સીમમાં આવેલ ઝુંપડાં પણ જોઈ વળ્યા. છેવટે કોઈ મળ્યું નહીં એટલે કરાડી જેકને ત્યાં ગયા. ત્યાં જેક તો મળ્યા નહીં એટલે જેકના બાપુજી ફકીરકાકાને પકડીને લઈ ગયા અને મુ. પી.સી.ને બદલે તેમના મામાને પકડીને લઈ ગયા.

Advertisements

ટૅગ્સ:

2 Responses to “પ્રકરણ ૬ : ભાંગફોડની પ્રવૃત્તીઓ”

  1. અમિત પટેલ Says:

    ગુજરાતમાં આવી ચળવળ ચાલેલી તે જાણી આનંદ થયો

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s


%d bloggers like this: