Archive for નવેમ્બર, 2013

ભારતીય હાઈકમીશન – વેલીંગ્ટન

નવેમ્બર 29, 2013

ભારતીય હાઈકમીશન – વેલીંગ્ટન

અહીં વેલીંગ્ટનમાં ભારતીય હાઈકમીશનની ઑફીસ આવેલી છે. ભારતના વીઝા માટેની કાર્યવાહી અહીંથી થાય છે. વર્ષો પહેલાં હું જે ઑફીસમાં કામ કરતો તેની બાજુમાં જ આ ઑફીસ હતી. તે સમયે મને એમનો જે અનુભવ થયેલો તેનું જે સ્મરણ છે તે લગભગ ભારતના સરકારી કર્મચારીઓ જેવી તુમાખી જેવું એમનું વર્તન હતું એવું જ કંઈક છે. હાલમાં જ એક ભાઈએ એમને થયેલો ભારતીય હાઈકમીશનની ઑફીસનો અનુભવ મને જણાવ્યો.

વર્ષોથી ન્યુઝીલેન્ડમાં રહેતાં એક શ્વેત બહેન લીન્ડાને ભારત જવા માટે વીઝાની જરુર હતી. એમની પાસે બ્રીટીશ પાસપોર્ટ હતો. મુંબઈમાં રમાનારી બહેનોની વીશ્વ ક્રીકેટ ટુર્નામેન્ટ જોવા માટે એ બહેન જવાનાં હતાં.  જીવનભર લીન્ડાએ બહેનોની ક્રીકેટની આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે અમ્પાયર, કૉમેન્ટટેટર અને વહીવટકાર તરીકે પુશ્કળ સેવા કરી છે. તેઓ ન્યુઝીલેન્ડના ક્રીકેટ એસોસીયેશનનાં લાઈફ મેમ્બર પણ છે.

બહેનોની  વીશ્વ ક્રીકેટ ટુર્નામેન્ટ તા. ૩૧-૧-૧૩થી ૧૭-૨-૧૩ દરમીયાન રમાનાર હતી. આથી લીન્ડાબહેન પાછલી કેટલીક મેચ જોઈ શકાય એ રીતે મુંબઈ પહોંચવા માગતાં હતાં. એમણે કરેલી વીઝાની અરજીનું કશું પરીણામ ન જણાતાં એમણે એમના ઓળખીતા એક ઈન્ડીયન ભાઈ સુખદેવભાઈનો સંપર્ક કર્યો.

સુખદેવભાઈએ શુક્રવાર તા. ૮-૨-૧૩ રોજ બપોર પછી ૪-૪૦ વાગ્યે ઈન્ડીયન હાઈકમીશનની  ઑફીસમાં ફોન કર્યો. પરંતુ કશો સંપર્ક થઈ શક્યો ન હતો.

સુખદેવભાઈએ ફરીથી તા. ૧૨-૨-૧૩ના રોજ સવારે ૯-૩૦ વાગ્યે ફોન કર્યો, તો લાઈન કપાયેલી હોવાનો ટોન હતો. ફરીથી ૧૧-૦૦થી ૧૧-૩૦ દરમીયાન ટ્રાય કરી તો દર વખતે લાઈન કપાયેલીનો જ ટોન સાંભળવા મળ્યો. બપોર પછી ૪-૧૦ કલાકે પણ એ જ ટોન હતો.

આ પછી સુખદેવભાઈએ ભારતીય હાઈકમીશનની ઑફીસના એ જ ફોન નંબર ૪૭૩૬૩૯૦ પર તા. ૧૫-૨-૧૩ના રોજ સવારે ૧૦-૦૦ વાગ્યે ટ્રાય કરી તો લાઈન બીઝીનો ટોન મળ્યો. ૧૧-૩૫, ફોન બીઝી. ૧૧-૪૦ ફોન બંધ, લાઈન કપાયેલી. આથી એ દીવસે મોબાઈલ પર બપોરે ૧૨-૦૦ વાગ્યે ફોન કર્યો તો આન્સરમશીનમાં મેસેજ સાંભળવા મળ્યો.

આ પછી સુખદેવભાઈ ભારતીય હાઈકમીશનની ઓફીસે એ દીવસે એટલે ૧૫-૨-૧૩ના રોજ ગયા. એમણે વીઝા ઑફીસરની મુલાકાત લીધી અને બહેન લીન્ડાને વીઝા આપવા બાબત શી મુશ્કેલી છે તેની તપાસ કરી. બહેન લીન્ડા પાસે બ્રીટીશ પાસપોર્ટ હોવાના કારણે વીલંબ થયો છે એમ કહેવામાં આવ્યું, જે સુખદેવભાઈને ગળે ઉતર્યું નહીં. સુખદેવભાઈની દલીલ એ હતી કે હવે બધું કામ ઈમેઈલ દ્વારા ખુબ ઝડપથી કરી શકાય. આ વાતચીત દરમીયાન એમણે વીઝા ઑફીસરને એમનું નામ પુછ્યું. આથી વીઝા ઑફીસરે સુખદેવભાઈને “ગેટ આઉટ” કહીને બહાર કાઢી મુક્યા.

સુખદેવભાઈ આ પછી તા. ૨૧-૨-૧૩ના રોજ ભારતીય હાઈકમીશ્નરના નામે એક  પત્ર લખીને એમના નીવાસસ્થાને હાથોહાથ આપી આવ્યા. હાઈકમીશ્નર તરફથી એનો જવાબ તા. ૨૫-૨-૧૩ના રોજ મળ્યો, જેમાં સૌ પ્રથમ તો જણાવવામાં આવ્યું હતું:

“તમને પડેલી મુશ્કેલી બદલ હું માફી ચાહું છું.”

હવે અહીં સરખામણી કરો – કામ કરનાર સરકારી કર્મચારી અને જેના માટે એ કામ કરે છે તે બોસના વર્તનની.

ભારતમાં સરકારી કર્મચારી માટે આચારસંહીતા અંગે હાલમાં જ મારા વાંચવામાં નીચે મુજબ આવ્યું છે.

(સરકારી ખાતાંઓ માટે સુચના)

“જાહેર જનતા સાથેના વ્યવહારમાં ક્યાંય અવીનય, તોછડાપણું કે બીનજરુરી કઠોરતા પેસી ન જાય તે જોવું. લોકશાહીમાં કદાચ કોઈ પ્રજાજનના વર્તનમાં તોછડાઈ, ક્રોધ કે અધીરાઈ દેખાય, તો પણ સરકારી અધીકારીએ પોતે ધીરજ રાખી, ગૌરવ જાળવી સામે શીષ્ટતા જ દાખવવી રહી. સહાનુભુતી કે સમભાવ સરકારી અધીકારીઓનો એક આવશ્યક ગુણ હોવો ઘટે અને તે રુબરુ મુલાકાત વેળા તેમ જ લખાણમાં સૌજન્યરુપે પ્રગટ થવો જોઈએ.”

સરકારી ખાતાની આ સુચનાને પેલા વીઝા ઑફીસર ભાઈ ધોઈને પી ગયા લાગે છે.

Advertisements

કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે

નવેમ્બર 24, 2013

કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે

(અહીંના ન્યુઝીલેન્ડ ઈન્ડીયન એસોસીયેશનની વેલીંગ્ટનમાં થોડાં વર્ષ પહેલાં મળેલી એક મીટીંગમાં મને કોઈક વીષય પર થોડું બોલવાનું કહ્યું હતું. તે વખતે મેં બહુ ટુંકમાં નીચેની વાતો જણાવી હતી.)

ગીતાનું પ્રસીદ્ધ વચન છે:

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन.

અધીકાર શબ્દના ઘણા અર્થ થાય છેઃ સત્તા, હકુમત, હક, કાબુ, નીયમન, અંકુશ, પાત્રતા, લાયકાત અને બીજા કેટલાક અર્થો. અહીં અર્થ છે સત્તા, હકુમત, હક, કાબુ, નીયમન, અંકુશ એટલે કે કંટ્રોલ. એટલે કે આપણો કાબુ, આપણો અંકુશ માત્ર કર્મ, સેવા, કર્તવ્ય – કરવા યોગ્ય કામ – પર જ છે. અહીં કહ્યું છે कर्मण्येव એટલે કે માત્ર કર્મ પર જ. એકલું કર્મણે એમ નથી કહ્યું. અહીં જે ભાર દેવામાં આવ્યો છે તેના પ્રત્યે હું ધ્યાન દોરવા માગું છું. વળી કહ્યું છે मा फलेषु कदाचन ફળ પર કદી નહીં, કર્મના પરીણામ પર કદી નહીં. અહીં માત્ર मा फलेषु એટલું જ નથી કહ્યું, એમાં कदाचन શબ્દ સાથે મુક્યો છે.

આટલું બધું ભારપુર્વક કેમ કહેવામાં આવ્યું છે? એનો શો અર્થ થાય છે?

આપણે છીએ વર્તમાન ક્ષણમાં. આથી આપણે જે કંઈ કરીએ છીએ તે વર્તમાનમાં હોય છે. પરંતુ એનું ફળ, પરીણામ, બદલો તો ભવીષ્યમાં છુપાયો છે. આપણો કાબુ, અંકુશ, કંટ્રોલ (अधिकार) વર્તમાન ક્ષણ પર છે, પણ ભવીષ્ય પર નહીં. જો કર્મ કરતી વખતે આપણે બદલાની ભાવના કરીએ, બદલાની અપેક્ષા રાખીએ તો આપણે વર્તમાનમાં નહીં હોઈશું. એનો અર્થ એ કે આપણે વર્તમાન ઉપર કાબુ ધરાવી ન શકીએ, કેમ કે આપણે ત્યાં હાજર નથી. આથી કર્મમાંથી મળતાં સુખ, આનંદથી આપણે વંચીત રહીશું, જે આપણા હાથમાં હોય છે. પરંતુ આપણે ભવીષ્યના ચીંતનને લીધે, જેના પર
આપણો કાબુ નથી ત્યાં હાજર નથી, અને વર્તમાનમાં થતા કર્મમાંથી મળતો આનંદ ગુમાવીએ છીએ.

કર્મનો અર્થ છે કરવાલાયક કામ. એનો અર્થ ફરજ, ડ્યુટી નથી. ફરજ શબ્દમાં તો ઈચ્છા ન હોવા છતાં કરવું પડે માટે કરવાનું એવો ભાવ રહેલો છે. બીજો કોઈ છુટકો નથી, સમાજમાં ખરાબ દેખાય માટે કરવું પડતું કામ એવો અર્થ છે. જો આપણે કોઈપણ પ્રકારની અપેક્ષા વીના કર્મ કરીએ તો આપણું સમગ્ર અસ્તીત્વ એમાં જોતરાશે, અને કર્મ કરતાં કરતાં જ આપણને આનંદની પ્રાપ્તી થશે. કર્મના અંતે આવતા પરીણામ સુધી રાહ જોવાની રહેશે નહીં. કર્મનો આ જ હેતુ છે. આ આનંદ ત્યારે જ મળે જો એ કર્તવ્ય કર્મ હોય તો – કરવા યોગ્ય કામ હોય તો. ફરજને લીધે કરવાનું કામ નહીં.

જો કે હવે મુલ્યો બદલાયાં છે. લોકો કામ કરે છે કંઈક મેળવવા માટે. પછી એ ધન હોય, માનપાન હોય, મોટો હોદ્દો હોય કે બીજું ગમે તે. પહેલાંના વખતમાં આપણા ઈન્ડીયન એસોસીયેશનના ડેલીગેટ સેન્ટ્રલની વાર્ષીક કૉન્ફરન્સમાં તથા માસીક બ્રાન્ચ મીટીંગોમાં પોતાના ખર્ચે જતા. તમને લાગે છે કે આપણા એસોસીયેશનમાં કામ કરનાર કોઈ પણ વ્યક્તી એટલી ગરીબ હોઈ શકે જે આ પ્રકારની બ્રાન્ચ મીટીંગ કે કૉન્ફરન્સમાં ઑક્લેન્ડ, ક્રાઈસ્ટચર્ચ જેવી જગ્યાએ જવાનો ખર્ચ ભોગવી ન શકે? પણ આજે મુલ્યોનો હ્રાસ એટલી હદ સુધી થયો છે કે આ મતલબનું કહેવાની પણ કોઈ હીંમત કરી શકતું નથી. કદાચ આવું કહેનારને લોકો મુરખ ગણશે. કદાચ મારા જેવાને એમ પણ કહેવામાં આવે કે ભઈલા, તું કયા જમાનામાં જીવે છે?

આપણામાંથી કેટલા જણા આપણા સમાજમાં ૭૫ વર્ષ પહેલાં થઈ ગયેલા સૌથી વધુ ધનવાન કે સૌથી ઉંચા હોદ્દા પર રહેલ વ્યક્તીનું નામ આજે જાણે છે? અને ૭૫ વર્ષ કંઈ બહુ લાંબો સમય નથી. તો પછી આ પ્રકારની દોડનો કશો અર્થ ખરો? વર્તમાનમાં સ્થીર થઈ જાઓ અને વર્તમાનની ક્ષણનો ભરપુર આનંદ માણો. વર્તમાન ક્ષણ જ આપણા હાથમાં છે, કોઈ પણ પ્રકારની અન્ય વાસના નહીં, કશી દોડ નહીં. એનો અર્થ જ कर्मण्येवाधिकारस्ते.

દાન

નવેમ્બર 12, 2013

દાન

ગીતામાં દાન વીષે સરસ કહેવામાં આવ્યું છે.

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽपकारिणे ।        

देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।   

दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।

असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥

 

દાન કરવું એ ફરજ છે,  કર્તવ્ય છે, દાન કરવું જોઈએ,  આથી ઉપકારની ભાવના વીના, બદલાની અપેક્ષા વીના, યોગ્ય સ્થળે, સમયે અને યોગ્ય પાત્રને જે દાન કરવામાં આવે છે તે સાત્વીક દાન છે.

 

પરંતુ બદલાની આશાથી અથવા કંઈક લાભ થશે એમ માની, ફળની આશા રાખી,  કચવાતા મને જે દાન કરવામાં આવે છે તેને રાજસી દાન કહેવાય.

જે દાન સત્કાર વગર, તીરસ્કારથી અને અયોગ્ય દેશકાળમાં કુપાત્રે આપવામાં આવે છે તે તામસી દાન છે.

 

આમ ગીતામાં દાનના ત્રણ પ્રકાર ગણાવવામાં આવ્યા છે.  એમાં પ્રથમ સાત્ત્વીક દાન.  પહેલો જ શબ્દ છે દાતવ્યમ્,  એનો અર્થ દાન કરવું એ કર્તવ્ય છે.  કર્તવ્ય એટલે કરવા જેવું,  એ જ કરવા યોગ્ય એવો થાય છે.  એનો અર્થ ફરજ નથી. ફરજ શબ્દ તો જાણે ઈચ્છા ન હોવા છતાં,  પરાણે કરવું પડે એવો થઈ ગયો છે.  મા-બાપ છે તો એની સેવા કરવી જ પડે ને.  નહીંતર સમાજમાં ખોટું દેખાય,  ખરાબ દેખાય,  લોકો ટીકા કરે. દાતવ્યમ્ દાન કરવા યોગ્ય છે. કેમ?  કેમ કે એ કરવાથી આનંદની પ્રાપ્તી થાય છે. દાન કરવું એમાં જ આનંદ છે. એટલું જ નહીં, એ દાન સ્વીકારનાર કોઈ મળે તો દાન કરનાર તેનો આભારી છે, એનો અનુગ્રહી છે. નહીં કે દાન લેનાર આભારી છે. આથી દાન સ્વીકાર્યા બદલ એને દક્ષીણા આપવામાં આવે છે. દક્ષીણાનો અર્થ છે દાન સ્વીકારનારનો આપણે આભાર માનીએ છીએ. અને એ આભાર દર્શાવવા માટે બીજું કંઈક વીશેષ આપવામાં આવે છે તે દક્ષીણા.

આ દાન દેશ, કાળ અને પાત્ર જોઈને આપ્યું હોય તો જ એ સાત્વીક. જેમ સરોવરના પાણીમાં એક કાંકરો નાખવાથી એમાં મોજાં પેદા થાય છે, અને જ્યાં સુધી એ પાણી વીસ્તર્યું હશે ત્યાં સુધી એ ફેલાશે. તે જ પ્રમાણે દાનનું એક કૃત્ય અનંત, અનાદી ચૈતન્ય સૃષ્ટીમાં(સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં) એક કંપન પેદા કરે છે. અહીં આપેલ સરોવરના ઉદાહરણમાં સરોવર તો મર્યાદીત છે, આથી એમાં કંપન માત્ર સરોવરની સીમા સુધી જ ફેલાશે, પણ બ્રહ્માંડ તો અનંત છે, આથી એ કંપન પણ અનંત સુધી ફેલાશે. આથી પાત્રનું ખુબ જ મહત્ત્વ છે.

પાત્ર એટલે જેને ખાસ જરૂર છે, જે એ દાનનો યોગ્ય ઉપયોગ કરશે. જે એ દાનની કદર કરી શકે, એની મુલવણી કરી શકે. આપેલું દાન નકામું જશે નહીં, કે એનો દુરુપયોગ થશે નહીં એવાંને દાન આપવું. પાત્ર તરીકે કોઈ વ્યક્તી, સંસ્થા, પ્રાણી કંઈ પણ હોઈ શકે. વ્યક્તી અને સંસ્થા સમજવામાં તો કોઈ મુશ્કેલી નથી, હું પ્રાણી વીષે કહું. કોઈ પ્રાણી ભૂખ્યું છે, તેને ખાવાનું આપીએ તે સાત્ત્વીક દાન છે. દેશ એટલે સ્થળ. આમ એ યોગ્ય સ્થળ પણ છે. અને યોગ્ય સમયે કરેલું દાન પણ ગણાય. જે સમયે અને જે સ્થળે જેને જરૂર છે તેને બદલાની કોઈ પણ પ્રકારની અપેક્ષા વીના દાન કરવામાં આવે તે સાત્ત્વીક દાન.

કોઈ વીદ્યાર્થી છે, ભણવામાં ઘણો હોંશીયાર,  પણ પૈસાના અભાવે ભણી શકે તેમ નથી.  તેને તે સમયે મદદ કરવામાં આવે તો તે સ્થળ,  સમય અને પાત્ર જોઈને કરેલું દાન ગણાય.  વળી બદલાની કોઈ અપેક્ષા ન હોય,  દાન કરનારને એણે દાન કર્યું તેની બધાંને જાણ થાય,  પોતે દાની છે એનો પ્રચાર થાય, વાહ વાહ થાય,  લોકો માન આપે એવી મનમાં લાગણી ન હોય.  આપણે કહીએ છીએ કે જમણો હાથ આપે એની ડાબા હાથને પણ જાણ ન થાય,  તો એ સાત્ત્વીક દાન. સાત્ત્વીક દાન જ ખરું દાન છે. એમાં દાન આપનારનો એ દાન લેનાર આભાર માને એવી ભાવના પણ ન હોય તો તે સાત્ત્વીક દાન.

જે દાન આપતાં મનમાં કંઈક રંજ થાય, કેમ કે ધનનો મોહ છે, લોભ છે, ધન પર પકડ છે,  આથી આપવાનું મન તો નથી, પણ આપવાથી કંઈક પાછું મળશે,  કંઈક લાભ થશે,  એવો લોભ છે, ‘પ્રતી ઉપકાર’ ઉપકાર કરે છે પાછો ઉપકાર મેળવવા,  બદલો મળશે એવી ભાવનાથી,  અથવા કોઈક ફળની પ્રાપ્તી થશે એમ માનીને દાન કરે છે. પણ એ બદલો મળશે કે કેમ, ફળની અપેક્ષા પુરી થશે કે કેમ તે દાન કરતાં પહેલાં તો નક્કી નથી.  આથી મનમાં કચવાટ છે. આપેલું નકામું તો નહીં જાય કે,  નગુણા લોકોને તો નથી આપી રહ્યો ને એવો ડર છે.  આ રાજસી દાન છે. જો કે રાજસી દાતા દાન લેનારનો સત્કાર તો જરુર કરશે, કેમ કે એની પાસે પાછું કંઈક મળશે એવી આશા એને હોય છે.

મોટા ભાગનાં દાન આ પ્રકારનાં હોય છે. જેમ કે અનેક કાવાદાવા કરીને ધન મેળવ્યું હોય,  તો એમાંથી થોડું દાન કરીને કરેલા પાપમાંથી છૂટકારો મળશે એમ માનીને દાન કરવામાં આવે. દાન કરવાથી અમુક લાભ થશે એવું હોવાથી દાન કરવામાં આવે છે. અમારા વેલીંગ્ટનમાં આવેલ ઈન્ડીયન હૉલ ‘ભારત ભવન’નો જ દાખલો લઈએ. અમુક રકમ સુધીનું દાન કર્યું હોય તેની પાસેથી હૉલનું ભાડું લેવું નહીં, અમુક રકમ સુધીનું દાન આપ્યું હોય તેમની પાસેથી અડધું ભાડું જ લેવું, એવો ઠરાવ લાવવાનું એક સમયે વીચારણા હેઠળ હતું, એવો મને ખ્યાલ છે. આ પ્રકારનું વલણ એટલું બધું સામાન્ય છે કે એમાં ભાગ્યે જ કોઈને કશું અજુગતું લાગે છે. પણ એ રાજસી દાનનું ઉદાહરણ છે. વેલીંગ્ટન ઈન્ડીયન એસોસીયેશનના એક જણ વીષે એવું સાંભળેલું કે પોતે અમુક વસ્તુનું દાન કરે,  પણ એને જ્યારે એ વસ્તુની જરૂર પડે ત્યારે એની પાસેથી ભાડું લેવામાં ન આવે. આ રાજસી દાન, જે સામાન્ય કોટીનું દાન છે. આમ દેખીતી રીતે જ જેને દાન કરવામાં આવે તે દાન આપનારનો આભાર માને એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે.  પણ એ થયું રાજસી દાન. આપણો રોજબરોજનો આ અનુભવ છે,  અને લોકોની એવી સામાન્ય માન્યતા છે કે આભાર તો માનવો જ પડે.  આમ રાજસી દાન બહુ જ સામાન્ય બાબત છે. એટલે કે મોટા ભાગનાં, ઘણું ખરું બહુ જુજ અપવાદો સીવાય લગભગ બધાં દાન રાજસી હોય છે.

જે દાન તીરસ્કારથી,  અપમાનપુર્વક,  પોતાનો હાથ ઉપર છે એવા અહંકારથી,  પોતે દાતા છે એવા ગુમાન સહીત આપવામાં આવે છે તે તામસી દાન. આવા દાનમાં દેશ, કાળ કે પાત્રનો વીચાર તો હોતો જ નથી.  તામસી પોતે જ પાત્ર નથી,  આથી જેને આપવાનું છે તે પાત્ર છે કે કેમ તે એ શી રીતે જાણી શકે?  આથી ઘણુંખરું તામસી દાનથી તો નુકસાન થવાની જ શક્યતા વધુ છે. જેને દાન કર્યું હોય તેને કાયમ માટે એના એહસાનમાં રાખવાનો ઈરાદો હોય છે.

દાન માત્ર ધનનું જ,  સંપત્તીનું જ હોય એવું નથી.  વીદ્યાદાન,  શ્રમદાન,  સહાનુભુતી, સાંત્વના વગેરેનાં દાન પણ છે. અને તે પણ ઉપર મુજબ ત્રણ પ્રકારનાં હોય છે.

દાન બાબતનો બીજો મુદ્દો જોઈએ.  ખરેખર તો જેને આપણે આપણું માનીએ છીએ તે આપણું છે?  આપણે તો એના માત્ર વાલી છીએ,  ટ્રસ્ટી છીએ.  આ શરીર સુદ્ધાંના આપણે માલીક નથી.  એ પણ છેવટે તો છુટી જશે,  ગમે તેટલા વળગી રહેવાનાં હવાતીયાં મારીશું તો પણ.

અને અહીં એક પૈસો આપીશું તો પરલોકમાં લાખ મળશે એમ માનીને જે લોકો દાન કરે છે, અને એવું લોકોને જે સમજાવે છે તે બંને ભારે અજ્ઞાની છે.  આપતી વખતે તો યાદ રાખવું જોઈએ કે મારું કશું છે જ નહીં.  આ યાદ તાજી કરાવવા માટે જ હીન્દુ ધર્મમાં દેવોની પુજા કરતી વખતે વારંવાર દાન મુકવાની વીધી આવે છે,  નહીં કે પુજા કરાવનાર પુરોહીતને માટે એ દાન છે. પુરોહીત એ લઈ જાય છે, એટલે એને પણ એમ જ લાગે છે કે એ દાન એના માટે છે.

હીન્દુ ધર્મમાં માણસના મૃત્યુ બાદ એની પાછળ શ્રાદ્ધ વગેરે કર્યા પછી જે દાન કરવાનો રીવાજ છે તે ઘણો જ મહત્ત્વનો છે.  ખરેખર તો ગતાત્માએ પોતે જે સંપત્તી મેળવી હોય-એને પુર્વજો તરફથી પરંપરાથી વારસામાં મળેલી નહીં- તે બધીનું દાન કરવું જોઈએ.  આથી સમાજમાં અસમાનતા બહુ જ ઓછી,  નામ પુરતી જ રહી શકે.

આપણા દેશમાં સામાન્ય રીતે પુર્વજો તરફથી ઘર-જમીન,  વેપાર-ધંધો વગેરે પરંપરાગત મળતાં હોય છે.  એ રાખી શકાય. પણ બાકીનું વ્યક્તીએ પોતે એ ઉપરાંત જે મેળવ્યું હોય તે બધાંનું દાન કરી દેવું જોઈએ. પણ ‘પરીયાં પરીયાં ખાય’ એ ખ્યાલ પાછળથી દાખલ થઈ ગયો.

આ ‘પરીયાં પરીયાં ખાય’નો ખ્યાલ જો ન હોત અને મૃત્યુ પામનારની માત્ર પુર્વજો પાસેથી  વારસાગત, પરંપરાથી મળતી આવેલી સંપત્તી જ એના વારસો રાખે અને વ્યક્તીએ એકઠી કરેલી સંપત્તી લોકહીત માટે દાનમાં આપી દે તો દરેક ગામમાં અને શહેરી વીસ્તારમાં અમુક નીશ્ચીત ભાગમાં ટ્રસ્ટ બનાવી એ સંપત્તી રાખવામાં આવે અને જરુરતમંદોને એમાંથી સહાય કરવામાં આવે તો સમાજમાં અસમાનતા નહીં રહે. કોઈને કોઈ પણ પ્રકારના અભાવથી સહન કરવાનું ન આવે. ઈર્ષ્યા, અદેખાઈ વગેરે અદૃશ્ય થઈ જાય. ધનવાનોનાં સંતાનો કેટલાયે દુર્ગુણોથી બચી જાય. ખરેખરો સાચો સમાજવાદ આવી જાય. સાથે સાથે યાદ રાખવું જોઈએ કે એકઠી કરેલી ધનસંપત્તી સમાજના અન્ય લોકોમાંથી જ આવેલી હોય છે. તમે જેટલું વધારાનું મેળવ્યું હોય છે, તેનાથી બીજા એટલા પ્રમાણમાં વંચીત રહ્યા છે.