દુધ

દુધ

દુધમાં દરેક સસ્તન પ્રાણીના બચ્ચાના જીવનની શરુઆતમાં જરુરી આહાર તત્ત્વો મૌજુદ હોય છે. જ્યાં સુધી બચ્ચું પોતાની મેળે એને જરુરી પોષણ મળી રહે એવો ખોરાક લેતું ન થાય ત્યાં સુધી એને માનું દુધ મળતું રહે એવી વ્યવસ્થા કુદરતે કરી છે. વળી બચ્ચા માટે એ દુધ બહુ સરળતાથી પચી જાય એ પ્રકારનું હોય છે. શરુઆતના થોડા દીવસો એ દુધમાં બચ્ચાને રોગો સામે રક્ષણ મળી શકે તે પ્રકારનાં પ્રતીદ્રવ્યો (એન્ટીબોડીઝ) જરુરી પ્રમાણમાં હોય છે અને પચવામાં ભારે ચરબી જેવા પદાર્થો પ્રમાણમાં ઓછા હોય છે. એ દુધ કંઈક ઘટ્ટ હોય છે. ગરમ કરતાં એ દુધ ફાટી જાય છે, ખાસ કરીને પહેલા ચાર-પાંચ દીવસોનું દુધ. જો કે અલગ અલગ સસ્તન પ્રાણીઓમાં આ સમય અલગ અલગ હોઈ શકે. મારો પોતાનો અનુભવ તો ભેંસના દુધનો જ છે. પહેલા દીવસના દુધને ગરમ કરતાં એ ઘટ્ટ થઈ જાય છે, જેને બળી કહે છે.  60-70 વર્ષ પહેલાં અમારા વીસ્તારમાં એનો ઉચ્ચાર ‘બરી’ કરવામાં આવતો. એમાં ગોળ કે ખાંડ નાખી મીઠાઈ બનાવી આડોશ-પાડોશમાં લહાણી પણ કરવામાં આવતી. આજે એ રીતે કરવામાં આવતું હશે કે કેમ તેની મને ખબર નથી.

દુધને ખોરાકમાં રાજા ગણવામાં આવે છે. કારણકે તેને ‘સંપુર્ણ આહાર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દુધમાં તે દરેક પોષક તત્વો છે જે શરીરના સંપુર્ણ વીકાસ માટે સર્વોત્તમ છે. દુધમાં તમામ પોષક તત્ત્વો હાજર હોય છે. દુધમાં વીટામીન ‘સી’ સીવાય તમામ વીટામીન રહેલાં છે. દુધથી આપણા શરીરને ભરપુર માત્રામાં કેલ્શીયમ મળે છે. દુધમાં પ્રોટીનની માત્રા પણ સારા પ્રમાણમાં છે. દુધમાં 85% જેટલું પાણી હોય છે, અને બાકીના ભાગમાં તમામ પોષક તત્વો હોય છે. દુધમાં પ્રોટીન, કૅલ્શીયમ તેમજ રીબોફ્લેવીન(વીટામીન બી) સૌથી વધારે પ્રમાણમાં હોય છે. આ ઉપરાંત વીટામીન એ, ડી, કે અને ઈ તથા ફૉસ્ફરસ, મૅગ્નેશીયમ, આયોડીન તેમજ અન્ય ખનીજો અને ચરબી હોય છે. દુધમાં કેટલાક બૅક્ટેરીયા અને જીવીત રક્ત કોશીકાઓ પણ હોય છે. આ બધાં પોષક તત્વો આપણી માંસપેશીઓ અને હાડકાંને મજબુત બનાવવામાં મહત્વનાં છે. દુધમાં રહેલું પ્રોટીન આપણને ઈન્ફેકશનથી પણ બચાવે છે.

માનવ વપરાશ માટે મુખ્યત્વે ગાયના દુધનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આયુર્વેદમાં ગાયના દુધને ઉત્તમ ગણવામાં આવ્યું છે. ગાય ઉપરાંત ભેંસ, બકરી, ઘેટી, ઉંટડી, ગધેડી, ઘોડી, રેઈન્ડીયર(ઠંડા મુલકોમાંનું મોટું હરણ), એટલું જ નહીં હવે અહીં ન્યુઝીલેન્ડમાં તો સાબરના દુધનું પણ ઉત્પાદન કરવામાં આવનાર હોવાનું સાંભળવા મળ્યું છે. ટુંક સમયમાં અહીં સાબરના દુધમાંથી બનાવેલ ચીઝ મળવાની શરુ થશે. સાબરના દુધમાં મીનરલ અને ઓમેગા-3નું પ્રમાણ ઘણું સારું હોવાનું શોધાયું છે.

ઉપર કહ્યું તેમ આયુર્વેદના જુદા જુદા ગ્રંથોમાં દર્શાવ્યા મુજબ દુધમાં ગાયના દુધને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવ્યું છે. ચરક સંહીતામાં જણાવ્યા મુજબ ગાયના દુધમાં દશ ગુણ છે. મહર્ષી ચરક ગાયનું દુધ જીવનદાતા હોવાનું જણાવે છે.

ભેંસનું દુધ: ભેંસના દુધમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, પણ કૉલેસ્ટરોલનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. ચરબી વધુ હોવાથી એ પચવામાં ભારે હોય છે. ભેંસના દુધમાં કેલ્શીયમનું પ્રમાણ સારું હોય છે અને કેલ્શ્યમ:ફોસ્ફરસનો રેશીયો પણ સારો હોય છે. જ્યારે સોડીયમ અને પોટેશીયમનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. ગાયના દુધ કરતાં ભેંસના દુધમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ પણ વધુ હોય છે. પરંતુ એ ગાયના દુધના પ્રોટીન કરતાં પચવામાં ભારે હોય છે.

બકરીનું દુધ: પોષક તત્વોથી ભરપૂર બકરીનું દુધ માત્ર સ્વાસ્થ્ય માટે જ સારુ નથી હોતું પણ તે હૃદયની બીમારીઓથી પણ દૂર રાખે છે. મહાત્મા ગાંધી પણ બકરીનું દુધ જ પીતા. સ્પેનની ગ્રેનાડા યુનીવર્સીટીના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યુ છે કે બકરીના દુધમાં રહેલ ચરબી કોલેસ્ટેરોલનું સ્તર ઘટાડે છે અને તેનાથી હૃદયના રોગો દૂર રહે છે.

નીયમીત રીતે બકરીનું દુધ પીવાથી એનીમીયા અર્થાત લોહીની કમીથી પીડાતા દર્દીઓના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થાય છે. આ દુધ હીમોગ્લોબીન બનાવવામાં મદદ કરે છે. એક સંશોધનમાં જાણવામાં આવ્યું છે કે બકરીના દુધમાં બહુ જ પોષક તત્વો હોય છે. તેમાં ‘કૈસીન’ નામનું પ્રોટીન પણ સામેલ હોય છે. આ પ્રોટીન બકરીના દુધને માનવ દુધ સમાન બનાવે છે. આ સીવાય તેમાં માનવ દુધની જેમ જ ઓલીગોગ્લીસરાઈડ્સ પણ હોય છે. વળી બકરીના દુધમાં ગાયના દુધની સરખામણીમાં લેક્ટોઝનું પ્રમાણ પણ ઓછું હોય છે. લેક્ટોઝ ન પચાવી શકતા લોકો પણ બકરીનું દુધ પી શકે છે.

ગધેડીનું દુધ: એમ કહેવાય છે કે ઈજીપ્તની રાજકુમારી ક્લીયોપેટ્રાની ખુબસુરતીનું રહસ્ય ગધેડીનું દુધ હતું. એની કોમળ અને મુલાયમ ત્વચા એટલા માટે નીખરી ઉઠી હતી કે તેઓ દરરોજ ગધેડીનું દુધ પીતાં હતાં.  ઉપરાંત નવજાત શીશુઓને શ્વાસની કે અસ્થમાની બીમારી ન આવે તે માટે ગધેડીનું દુધ રામબાણ ઈલાજ ગણાય છે. ટીબી અને ગળાનાં ઈન્ફેક્શન સામે પણ તે રક્ષણ આપે છે. તેમાં લેક્ટોઝનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. ગધેડીના દુધમાં ફેટ અને કોલેસ્ટેરોલનું પ્રમાણ નહીંવત્ હોય છે જ્યારે કેલ્શીયમ પુશ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે. શહેરોમાં વસતા અને ગધેડીના દુધનું પોષક મુલ્ય જાણતા પરીવારો આજે પણ ગધેડીનું દુધ ખરીદવાનું અને બાળકોને પાવાનું પસંદ કરે છે તેમ શીવાજીપલ્લમ ખાતે ગધેડાંનો ઉછેર કરતા જી. લીંગમ્માએ જણાવ્યું હતું. ગધેડીનું તાજું દુધ અહીં ૨૫ મીલીલીટરના રૂ. ૨૦૦ના ભાવે વેચાય છે, જો કોઈએ એક લીટર દુધ લેવું હોય તો તેના રૂ. ૨,૦૦૦ લેવામાં આવે છે. ગધેડીનું દુધ વેચીને રોજ રૂ. ૭૦૦થી ૮૦૦ની કમાણી કરતા હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.

ગધેડો આમ ભલે લોકો માટે મશ્કરી અને હાસ્યનો પર્યાય હોય પણ તેના દુધમાં રહેલાં પોષક તત્ત્વો અને વીટામીનોને કારણે તે ઘણું મોંઘું અને આમ આદમી માટે મેળવવું સ્વપ્ન સમાન બન્યું છે.

ઘોડીનું દુધ : જેને શરાબ પીવાની આદત હોય એમને માટે ઘોડીનું દુધ ઉત્તમ છે. અમેરીકામાં ઘોડીના દુધનાં પાઉચ હવે મળવાં શરૂ થયાં છે.  ઘોડીનું દુધ લીવરને સ્વાસ્થ્ય બક્ષતું હોવાનું માલમ પડ્યું છે. ઘોડીના દુધમાં જે પ્રકારનું કેલ્શીયમ હોય છે તે પગની તાકાત વધારે છે. ઘોડીના દુધ પર થયેલા એક સંશોધનમાં ખબર પડી છે કે નીયમીતપણે ઘોડીના દુધનું સેવન કરનારાઓને ક્યારેય કરચલીઓ નથી પડતી. ઘોડીના દુધનો સ્વાદ ગાયના દુધ જેવો સહેજ ફીક્કો અને સહેજ ખારાશવાળો હોય છે.

દુધ સફેદ કેમ હોય છે?

આપણે ત્યાં એવી માન્યતા છે કે દુધ કેલ્શીયમના કારણે સફેદ હોય છે. પરંતુ એવું નથી. ગાયના દુધમાં દર લીટરે ૧.૨૭ ગ્રામ કેલ્શીયમ હોય છે અને પ્રોટીન ૩૩ ગ્રામ જેટલું કે તેનાથી વધારે પણ હોય છે. પ્રોટીનની ઘણી જાત છે. દુધમાં કેસીન જાતનું પ્રોટીન હોય છે. આ જાતનું પ્રોટીન બીજા કોઈપણ ખાદ્યપદાર્થમાં હોતું નથી. કેસીનની હાજરીથી દુધનો રંગ સફેદ હોય છે. ગાયના દુધ કરતાં ભેંસના દુધમાં કેસીનનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી ભેસનું દુધ વધુ સફેદ હોય છે.

Tags:

4 Responses to “દુધ”

  1. ગોવીન્દ મારુ Says:

    કેસીનની હાજરીથી દુધનો રંગ સફેદ હોય છે..

  2. Purvi Malkan Says:

    વાઉ દૂધ ઉપર પણ આટલી બધી માહિતી ગાંડાભાઇ?

  3. ગાંડાભાઈ વલ્લભ Says:

    મારા બ્લોગની મુલાકાત લઈ પ્રોત્સાહક કૉમેન્ટ લખવા બદલ હાર્દીક આભાર પૂર્વીબહેન.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: