Archive for સપ્ટેમ્બર, 2015

ભગવાન બુદ્ધનાં વચનામૃત – જીવનનો ખજાનો

સપ્ટેમ્બર 29, 2015

ભાઈશ્રી પીયુશભાઈ પરીખે ફોરવર્ડ કરેલ ઈમેલમાંથી ગુજરાતીમાં તારવેલું.

ભગવાન બુદ્ધનાં વચનામૃત – જીવનનો ખજાનો

અહીં આપેલાં વચનો પૈકી થોડાં વચનોને પણ જો અમલમાં મુકવામાં આવે તો આપણે બહેતર માનવ બનીશું અને શાંતી અને આનંદની વર્ષા આપણા પર થશે. જેની કોઈ પણ ભૌતિક સંપત્તી સાથે તુલના થઈ ન શકે. ચાલો આપણે કૃતજ્ઞ થતાં શીખીએ.

  1. ભુતકાળમાં ભમતા ન રહો, કે ભવીષ્યનાં સપનાં જોતા ન રહો,   તમારા મનને વર્તમાનમાં સ્થીર કરો.
  2. એક કપટી અને ઢોંગી મીત્રનો જંગલી પ્રાણી કરતાં પણ વધુ ભય રાખવો. જંગલી પ્રાણી કદાચ તમારા શરીરને ઘાયલ કરે, પણ બુરો મીત્ર તમારા મનને ઘાયલ કરશે.
  3.   સ્વાસ્થ્ય સૌથી ઉત્તમ ઈનામ છે, સંતોષ સૌથી ઉત્તમ સંપત્તી છે, વફાદારી સૌથી ઉત્તમ સગપણ.
  4. માર્ગ સ્વર્ગમાં નથી. માર્ગ તો હૃદયમાં છે
  5. ક્રોધને પકડી રાખવો એ બીજા પર ફેંકવાના ઈરાદાથી સળગતો અંગારો પકડી રાખવા જેવું છે. એમાં દાઝી જશો તો તમે જ.
  6. જીભ એક ધારદાર ચપ્પુ જેવી છે, લોહી કાઢ્યા વીના મારી નાખે.
  7. એક દીવા વડે હજારો દીવા પેટાવી શકાય, છતાં એ દીવાનું જીવન ટુંકું થઈ જતું નથી. આનંદ વહેંચવાથી કદી ઘટતો નથી.
  8. આપણા વીચારો આપણને ઘડે છે, આપણે જે છીએ તે આપણા વીચારોનું પરીણામ છે. મન જ્યારે સ્વચ્છ હોય છે ત્યારે આનંદ પડછાયાની જેમ હંમેશાં અનુસરે છે, જે કદી જતો રહેતો નથી.
  9. આ ત્રણ લાંબા સમય સુધી ઢંકાયેલાં રહેતાં નથીઃ સુર્ય, ચંદ્ર અને સત્ય.
  10. પવીત્ર ધર્મગ્રંથનું ગમે તેટલું વાંચન તમે કરો, ગમે તેટલું એનું રટણ કરો, પણ જો તમે એને આચરણમાં ન મુકો તો એનાથી તમારું શું ભલું થવાનું?
  11. તમારા સ્નેહ અને મમતાને લાયક કોઈને શોધવા તમે આખું બ્રહ્માંડ ખુંદી વળો, પણ તમારા વીના બીજું કોઈ તમને કદી પણ મળશે નહીં. આખા બ્રહ્માંડમાંના બીજાં કોઈ પણ કરતાં તમારા સ્નેહ અને મમતાને તમે પોતે જ લાયક છો.
  12. સારા સ્વાસ્થ્ય માટે, પોતાના પરીવારના સુખ માટે, સહુની શાંતી માટે માણસે પોતે પહેલાં શીસ્તપાલન કરવું જોઈએ અને પોતાના મન પર કાબુ મેળવવો જોઈએ. જો તમે તમારા મન પર કાબુ મેળવી શકો તો તમને જ્ઞાનપ્રાપ્તીનો માર્ગ મળી શકે, અને સદ્બુદ્ધી અને સદ્ગુણ આપોઆપ આવી મળશે.
  13. સત્યના માર્ગે જતાં માત્ર બે જ ભુલો શક્ય છે: અંત સુધી પહોંચતાં પહેલાં અટકી જવું, અને ચાલવાનું શરુ જ ન કરવું.
  14. તમને જે મળ્યું છે તેની વધુ પડતી કીમત ન કરવી, ન તો કોઈની ઈર્ષ્યા કરવી. જે બીજાની ઈર્ષ્યા કરે છે, તેના મનને શાંતી મળી શકતી નથી.
  15. મન જ સર્વસ્વ છે. તમે જેવું વીચારશો તેવા જ થશો.
  16. શરીરનું સ્વાસ્થ્ય સારી રીતે જાળવી રાખવું એ આપણી ફરજ છે, નહીંતર આપણે મનને મજબુત અને પારદર્શક રાખી શીકીશું નહીં.
  17. મનનું શંકાશીલ રહેવા  જેવું ભયંકર બીજું કશું નથી. શંકા લોકોમાં વીખવાદ પેદા કરે છે. એ એક એવું ઝેર છે જે મીત્રતાનો છેદ ઉડાવી દે છે અને સુખી સંબંધોમાં ભંગ પાડે છે. એ એવો કાંટો છે જે પજવતો રહે છે અને ઈજા પહોંચાડે છે. એ કાતીલ તલવાર છે.
  18. જેમ દીવો અગ્નિ વીના પેટાવી શકાતો નથી તેમ મનુષ્ય અધ્યાત્મ વીના જીવી ન શકે.
  19. આળસ એ મૃત્યુ તરફ જવાનો ટુંકો રસ્તો છે અને ઉદ્યમી હોવું એ જીવનનો સાચો માર્ગ છે. મુર્ખ લોકો આળસુ હોય છે, ડાહ્યા લોકો ઉદ્યમી હોય છે.
Advertisements

વીચાર-કણીકા

સપ્ટેમ્બર 24, 2015

વીચાર-કણીકા

(બ્લોગ પર તા. ૨૪-૯-૨૦૧૫)

સુખદુખ

મને લાગે છે કે કોઈ કોઈને સુખી કે દુખી કરી ન શકે. આપણા પોતાના મનની દશા જ આપણને આનંદીત કે દુખી કરે છે. જો તમારે આનંદીત થવું હોય તો તમે થઈ શકો અને દુખી થવું હોય તો તેમ પણ કરી શકો. પરંતુ આપણને સુખી કે દુખી થવા માટે બહાનાંની જરુર હોય છે. જો કોઈ કારણ, બહાનું ન હોય તો એ ઘેલછામાં ખપે છે, ગાંડપણ માલમ પડે છે. આથી આપણે બહાનાં શોધીએ છીએ, અને તે મળી પણ રહે જ છે. પણ આ સમજવું જરા મુશ્કેલ છે, કેમ કે આપણે બધી બાબતો બીજાને માથે નાખવાને ટેવાયેલા છીએ.

 મદદ

જ્યારે આપણે કોઈને મદદ કરીએ છીએ ત્યારે તે ખરેખર તો આપણા પોતાના આનંદ માટે કરીએ છીએ. એ મદદ કરવાની તક આપણને આપવા બદલ આપણે તે વ્યક્તીનો આભાર માનવો જોઈએ. મદદ કરવાની તક મળવાને લીધે જે આનંદ મળ્યો તે જ આપણને મળેલો બદલો, આપણા સત્કર્મનું વળતર છે. આથી બીજા કોઈ વળતરની અપેક્ષા રાખવી ન જોઈએ. મદદ કરતાં પહેલાં જ એનું વળતર મળી ગયું હોય છે. જેમ કે ટી.વી. પર આવતા કાર્યક્રમોને રેકોર્ડ કરી લેવાનું તમને ગમે છે, અથવા વસ્તુઓની ખરીદી કરવામાં તમને આનંદ મળે છે. પછી એ રેકોર્ડ કરેલ ડી.વી.ડી. કે ખરીદેલી વસ્તુનું શું થયું તેની બહુ ચીંતા કરવાની જરુર નથી. તમને તમારો આનંદ મળી ચુક્યો છે. કોઈ એ સ્વીકારે તો ઔર વધુ આનંદ થશે. આથી જેણે સ્વીકાર કર્યો હોય તેની પાસેથી કોઈ અપેક્ષા રાખવી ન જોઈએ, તે તમારો આભાર માને તેની સુધ્ધાં નહીં, પણ તમારે એ સ્વીકારનાર વ્યક્તીનો આભાર માનવો જોઈએ. જેમ હીન્દુ ધર્મમાં દાન આપ્યા પછી દક્ષીણા આપવાનો રીવાજ છે. આ દક્ષીણા એ દાન સ્વીકાર કરનારનો દાન આપનારે આભાર માન્યો છે, એ દર્શાવવા માટે હોય છે.

હરડે

સપ્ટેમ્બર 17, 2015

 

ઉપાય તમારા આરોગ્ય ચીકીત્સકની સલાહ લઈને જ કરવા. આ માહીતી માત્ર શૈક્ષણીક હેતુસર આપવામાં આવે છે, પોતાની મેળે ઉપચાર કરવા માટે નહીં.

હરડે

(બ્લોગ પર તા. ૧૭-૯-૨૦૧૫)

ભાઈ શ્રી પીયુશભાઈ તરફથી મળેલ એક ઈમેલમાં આયુર્વેદ અંગે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના ઋષિજીવન સ્વામીના વાર્તાલાપના આધારે આ માહીતી આપવામાં આવી છે. લેખ મેં મારા શબ્દોમાં તૈયાર કર્યો છે, સ્વામીજીની ભાષામાં નહીં. સ્વામીજીએ તો હરડે, સુંઠ અને મરીને બહુ જ ભારપુર્વકના શબ્દોમાં જડીબુટ્ટી તરીકે વર્ણવ્યાં છે. મેં એવો ભાર મુક્યો નથી. એમાં જણાવેલ ઉપચારો પોતાની પ્રકૃતીનો ખ્યાલ કરીને અને પોતાના સ્વાસ્થ્ય માર્ગદર્શકને અનુસરીને કરવા. કેટલીક માહીતી સાથે કદાચ બધા સંમત ન પણ થાય, અને મારા માટે પણ અમુક બાબતો તદ્દન નવી છે. એનો કોઈ પ્રયોગ મેં કર્યો નથી, આથી એની અસરકારકતા અંગે હું કશું કહી ન શકું.

હા, એ હકીકત સાચી છે કે હરડે રેચની દવા નથી, પણ એક બહુ જ મહત્ત્વનો ખોરાક છે. હરડે લેવાથી શરુઆતમાં રેચ લાગશે, પણ એ માત્ર એની સાઈડ ઈફેક્ટ છે. નીયમીત હરડે લેવાથી વધારાના રેચનો પ્રશ્ન રહેતો નથી. એનો મને અનુભવ છે. હરડે નીયમીત રીતે દરરોજ લેવી જોઈએ. મને યાદ છે સૌરાષ્ટ્રના ગઢડાવાળા વૈદ્ય પણ કહેતા કે હરડે વીના એક પણ દીવસ જવો ન જોઈએ. ભાઈશ્રી જુગલકિશોરભાઈએ ક્યાંક એવું કહ્યાનું સ્મરણ છે કે હરડે એટલે હર (હંમેશ) ડે (રોજ) લેવાની ચીજ. એવું તેઓ જ્યારે અભ્યાસ કરતા ત્યારે એમને કહેવામાં આવેલું.

ઋષિજીવન સ્વામી કહે છે કે બાળકને જન્મથી જ હરડે આપવાનું શરુ કરવું જોઈએ. શરુઆતમાં નાની ચમચીમાં સહેજ પાણી લઈ સાવ નાની ચપટી હરડે ઓગાળીને પીવડાવી દેવી, એટલે કે મોંમાં આંગળીથી ચટાડી દેવી. જેમ જેમ બાળક મોટું થાય તેમ હરડેનું પ્રમાણ થોડું થોડું વધારતા જવું. છ-સાત માસનું થાય ત્યારે અડધી ચમચી જેટલી હરડે આપી શકાય. એકાદ વર્ષનું થાય એટલે એક ચમચી હરડે આપવી. આ રીતે બાળકને હરડે આપતા રહેવાથી એને કોઈ પણ રોગ થતો નથી. કહેવાય છે કે જે બાળકની મા ન હોય તેની મા હરડે છે. બાળકની મા એના સ્વાસ્થ્યની જેટલી કાળજી રાખે એનાથી વધુ સારી કાળજી હરડે રાખશે. યુવાન થયા પછી એટલે ૧૮-૧૯ વર્ષની ઉંમર પછી દરરોજ એક ચમચો હરડે સવારે નરણા કોઠે એટલે કશું પણ ખાધાપીધા વીના લેવી જોઈએ. નીયમીત આ રીતે ૧૦૦ દીવસ સુધી હરડે લેવાથી આંતરડાં કાચ જેવાં ચોખ્ખાં થઈ જાય છે. આ પછી પણ હરડે લેવાનું જીવન પર્યંત ચાલુ રાખવું. પણ જો કોઈને સવારે હરડે લેવાની અનુકુળતા ન હોય તો સાંજે પણ લઈ શકાય, પરંતુ એની અસર સવારે નરણા કોઠે લેવાથી જે થાય એટલી ઉત્તમ નહીં થાય.

નીયમીત હરડે લેવાથી લાંબું આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. કેમ કે હરડે આપણાં હાડકાં, માંસ, લોહી તેમ જ સમસ્ત નાડીઓની શુદ્ધી કરે છે. આથી કોઈ પણ જાતનો રોગ શરીરમાં રહેતો નથી. વળી આ રીતે શરીરની શુદ્ધી થવાથી સ્ફુર્તી પણ સારી રહે છે. નીયમીત હરડે લેનાર વ્યક્તી સવારમાં ચાર વાગ્યે ઉઠીને રાત્રે બાર વાગ્યા સુધી સ્ફુર્તીલી રહી શકે છે.

શરીરની તંદુરસ્તી જાળવી રાખવા અને લાંબું આયુષ્ય ભોગવવા દરરોજ હરડે લેવી. હરડે શરીરના કોષોને જીવંત રાખે છે, મરવા દેતી નથી. આથી આંખની તકલીફ, પેટના રોગો, નાકના રોગો, માથાની ફરીયાદ જેવી બધી જ તકલીફ હરડે લેવાથી મટી જાય છે. શરીર તંદુરસ્ત થવાથી લાંબા આયુષ્યની પ્રાપ્તી થાય છે.

 

ગૌરવશાળી કોલીય

સપ્ટેમ્બર 13, 2015

ગૌરવશાળી કોલીય

(બ્લોગ પર તા. ૧૩-૯-૨૦૧૫)

‘કોળી કોમનો ઐતીહાસીક પરીચય’ ૧૯૬૧ના અરસામાં મેં વાંચેલું એવું સ્મરણ છે. એની બીજી આવૃત્તી ૪-૩-૧૯૮૧ના રોજ સુધારા-વધારા સાથે બહાર પડી છે. એ પુસ્તકમાં જણાવ્યા મુજબ ભગવાન બુદ્ધનાં માતા માયાદેવી કોલીય નામની ક્ષત્રીય જાતીનાં હતાં. બ્રાહ્મણોએ ભગવાન બુદ્ધને નીચા પાડવા માટે આ કોલીય ક્ષત્રીયો અસ્પૃશ્ય છે એવું તે સમયે એટલે લગભગ બે હજાર વર્ષો પહેલાં ઠરાવેલું. આ કોલીય નામની ક્ષત્રીય જાતી તે જ આજની કોળી કોમ. આમ કોળી ખરેખર શુદ્ર નથી, પણ ક્ષત્રીય છે.

આ અંગે અહીં વેલીંગ્ટનમાં એક દીવસ એક ભાઈ સાથે વાતો નીકળી. એમની દલીલ હતી કે આ પુસ્તક, ‘કોળી કોમનો ઐતીહાસીક પરીચય’ લખનાર કોઈ કોળી જ છે કે બીજું કોઈ? (એના સંપાદકે પોતાનું નામ લખ્યું નથી.) વળી જે સંશોધન-રીસર્ચ કરી હશે તે કયા આધારે? પુસ્તકોના આધારે જ ને? એ પુસ્તકોમાં જે લખ્યું હોય તે સાચું જ છે એમ શી રીતે માની લેવાય?

 

હીન્દુ ધર્મમાં મુખ્ય ચાર જ્ઞાતી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રીય, વૈશ્ય અને શુદ્ર છે. શરુઆતમાં આ જ્ઞાતી વ્યવસાય અનુસાર ઠરાવવામાં આવેલી. પાછળથી એ માણસના જન્મ અનુસાર ગણાવા લાગી, જે હવે દૃઢ થઈ ગયું છે. કોઈ પોતાની જાતી જન્મ બાદ બદલી શકતું નથી. પહેલાં બ્રાહ્મણનું કામ ભણવું, ભણાવવું હતું, ક્ષત્રીયનું દેશની વ્યવસ્થા અને રક્ષણનું, વૈશ્યનું કામ વેપાર અને ખેતી, અને શુદ્રનું કામ બધી વર્ણોની સેવાનું-દાસપણું.

 

જુના સમયમાં ક્ષત્રીયનું કામ રાજ્યવ્યવસ્થા અને લોકોના રક્ષણનું હતું. ક્ષત્રીય યોદ્ધાનું ખમીર ધરાવે છે. બહાદુરી, નીડરપણું એના લોહીમાં છે. એ સ્વમાની હોય છે. કોઈ એનું અપમાન કરે તે એ સહી ન લે. મારવા અને મરવામાં એ પાછી પાની ન કરે. એ કોઈનું દાસપણું કરવા ન ઈચ્છે.

 

લગભગ બે હજાર વર્ષથી કોળીને અસ્પૃશ્ય અને શુદ્ર કહેવામાં આવ્યો છે. તેમ છતાં આજે પણ ઉપર કહેલાં ક્ષત્રીયનાં લક્ષણો કોળી લોકોમાં જોવામાં આવતાં નથી? આજે ભારતમાં કે પરદેશમાં વસેલ ભાગ્યે જ કોઈ કોળી કોઈનું દાસપણું સ્વીકારશે. અપવાદરુપ કોઈ બીજાનો દબાવેલ દબાઈ જશે. જ્યાં યુદ્ધ જેવી પરીસ્થીતી પેદા થાય ત્યાંથી ભાગી જવાની વૃત્તી ધરાવનાર કોઈ સાચો કોળી ભાગ્યે જ જોવા મળશે. જો કે સમયના વહેણ સાથે બધામાં શુદ્ધ જીન જળવાઈ જ રહે એમ ન પણ બને. આથી અપવાદો હોવાના.

 

અહીં વેલીંગ્ટનમાં ઈન્ડીયન સ્પોર્ટ્સ ક્લબમાં હૉકી જેવી મર્દાનગીની રમતમાં ભાગ લેનારા લગભગ બધા જ કોળી છે. અહીંની ઈન્ડીયનોની વસ્તીમાં કોળી લોકોની બહુમતી છે એવું નથી. વળી સ્પોર્ટ્સ ક્લબ બધા માટે ઓપન છે. એ માત્ર કોળી લોકો માટે જ છે એવું નથી. કોઈ વાર અપવાદ રુપે જ અન્ય જ્ઞાતીના હૉકીની ટીમમાં જોવા મળે. જ્યાં મુખ્ય વસ્તી યુરોપીયનોની છે તેવા આ શહેરની એક કૉલેજ(માધ્યમીક શાળા)ની પ્રથમ કક્ષાની હૉકીની ટીમમાં (ફર્સ્ટ ઈલેવનમાં) એક સમયે બધા જ ઈન્ડીયન અને તે પણ (એકબે અપવાદ સીવાય) કોળી હતા. આ ઉપરાંત ન્યુઝીલેન્ડની રાષ્ટ્ર કક્ષાની હૉકી ટીમમાં આજ સુધી રમી ગયેલા બધા જ કોળી હતા. હૉકીની રમત ક્ષત્રીયના ખમીરને આકર્ષે એ સ્વાભાવીક છે. એ બતાવે છે કે કોળી ખરેખર ક્ષત્રીય છે.

 

સાઉથ આફ્રીકામાં ગાંધીજી સાથે અસહકારની લડતમાં જોડાયેલા ઘણા લોકો કોળી કોમના હતા. આઝાદીની લડતમાં કોળી લોકોએ બતાવેલા ખમીરથી ઘણા વાકેફ હશે. એ  સમયે કોળી લોકોએ દર્શાવેલ મર્દાનગી એનામાં રહેલ ક્ષત્રીય લોહીનું દ્યોતક છે. અને આ મર્દાનગી માત્ર ભાઈઓમાં જ છે, અને આઝાદીની લડત વખતે માત્ર ભાઈઓએ જ હીંમતપુર્વક લડાઈમાં ભાગ લીધો હતો એમ નથી, કોળી કોમનાં બહેનોએ પણ એમાં ઝંપલાવ્યું હતું – નવસારી કાંઠાવીભાગનાં બહેનોની એ બહાદુરી “આઝાદીની લડત” વીષેનાં એ વીભાગનાં લોકોએ લખેલાં પુસ્તકોમાં જોઈ શકાશે. ખાસ કરીને ગાંધીજીની દાંડીકુચ વખતે બહેનોએ જે નીડરતા બતાવેલી તે એ કોળી બહેનો ક્ષત્રીયનું ખમીર ધરાવે છે એની પ્રતીતી કરાવે છે.

 

મોટા ભાગના શુદ્રો ક્ષત્રીય કોમમાંથી આવ્યા છે. શરુઆતમાં તો માત્ર ત્રણ જ જ્ઞાતીઓ હતી, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રીય અને વૈશ્ય. શુદ્ર પહેલાં તો હતા જ નહીં. પાછળથી જે કોમ સાથે અણબનાવ થાય તેને બ્રાહ્મણો શુદ્રમાં મુકતા ગયા. એમને અણબનાવ  ક્ષત્રીયો સાથે જ થવાની શક્યતા, કેમ કે એ એનો હરીફ, સત્તાસ્થાને હોવાને કારણે. બ્રાહ્મણના વ્યવસાય મુજબ એ જ્ઞાની ગણાય, આથી ક્ષત્રીયે એની સલાહ મુજબ જ ચાલવું જોઈએ, કારભાર કરવો જોઈએ, એવું એ માનનારા અને તેથી પોતાને સૌથી ઉપર મુક્યા. વળી વૈશ્યો તો વેપાર અને ખેતીના કામમાં હોવાથી એમના તરફથી બ્રાહ્મણને કોઈ ઉપદ્રવ ન હોઈ શકે, ઉલટું એ લોકો પાસેથી તો એને દાન-દક્ષીણા મળવામાં કોઈ મુશકેલી ભાગ્યેજ પડી શકે. હા, કદાચ ક્ષત્રીયો તરફથી મળે એના કરતાં કંઈક ઓછા પ્રમાણમાં મળે એવું બને, કેમ કે વૈશ્યો લોભી હોવાની શક્યતા ખરી. જ્યારે ક્ષત્રીયોના સ્વભાવમાં જ દાનવૃત્તી હોવાની. આમાં પણ અપવાદો તો હોવાના. અને આજે તો ઘણું બધું ભેળસેળ થઈ ગયું છે, શુદ્ધ ડી.એન.એ. કોઈનાં જળવાયાં નહીં હોય. આથી બ્રાહ્મણમાં, ક્ષત્રીયમાં કે વૈશ્યમાં શુદ્ધ બ્રાહ્મણ, શુદ્ધ ક્ષત્રીય કે શુદ્ધ વૈશ્ય કદાચ નહીં મળે. આથી ખરેખર તો આજે જ્ઞાતીનો કશો અર્થ રહ્યો નથી, છતાં હીન્દુઓમાં પરીવર્તનની આશા રાખવી આજનું હવામાન જોતાં વ્યર્થ લાગે છે. અપવાદો એમાં પણ હોવાના જ. હવે કશું જ જડબેસલાક રહ્યું નથી.

 

એકબે દીવસ પહેલાં જ મારા એક મીત્ર સાથે વાતો થઈ. એ ભાઈ ભારતનું બધું જ શ્રેષ્ઠ, એની સંસ્કૃતી આખી દુનીયામાં સહુથી ઉત્તમ એમ એ કહેતા હતા. ત્યારે મેં એને કહ્યું કે તમને ખબર છે ગાંધીજીએ કહેલું કે અસ્પૃશ્યતા એ હીન્દુ ધર્મનું કલંક છે. દુનીયાના કોઈ પણ દેશમાં અસ્પૃશ્યતા નથી. માણસને અડકી ન શકાય, પણ કુતરાંને અડકી શકાય. આવું ભારત સીવાય બીજા કોઈ દેશમાં છે? છતાં એને તમે ઉત્તમ કહો છો.

 

હરીજનો જેને પહેલાં ઢેડ કહેતા એમના કુવા અલગ હતા. એ લોકો કોઈ પણ જાતનો એવો વ્યવસાય કરતા નો’તા જેમાં એમનાં શરીર ગંદા થાય. છતાં એમને અડી ન શકાય અને કુવા અલગ. અડી જવાય તો નાહવું પડે. મને યાદ છે હું નવ-દસ વર્ષનો હતો એટલે કે લગભગ ૬૬-૬૭ વર્ષ પહેલાં મને ના પાડવામાં આવેલી છતાં એમના કુવા પર જઈને પાણી પીધેલું. મને કહેવામાં આવેલું કે એમના કુવાનું પાણી ન પીવાય. જ્યારે બીજો કહેવાતા સવર્ણનો કુવો કંઈ ત્યાંથી ખાસ દુર ન હતો. અને આ હરીજનો કંઈ અસ્વચ્છ રહેતા એવું તો નો’તું જ. મારા ખ્યાલ મુજબ નરસિંહ મહેતાએ હરીજનોની સ્વચ્છતાનાં વખાણ કર્યાં છે.

 

હું જ્યારે એક ઉત્તર બુનીયાદી શાળામાં શીક્ષક હતો ત્યારે વીદ્યાર્થીના વાલીની મુલાકાતે એમના ઘરે જતો. ત્યાં એક વાર તરસ લાગી તો મેં પીવા માટે પાણી માગ્યું. એ ભાઈ મને કહે,

“ભાઈ, તમારાથી અમારા ઘરનું પાણી ના પીવાય.”

મેં પુછ્યું “કેમ?”

“અમે હરિજન છીએ.”

“તમે હરીનાં જન, તો તો તમારે ત્યાંનું પાણી ખાસ પીવાવું જોઈએ.”

 

સમાજમાં પ્રચલીત એ લોકોની જાતીની મને જાણ હતી જ.

માણસ અંગે મહાન આશ્ચર્ય-દલાઈ લામા

સપ્ટેમ્બર 10, 2015

માણસ અંગે મહાન આશ્ચર્ય-દલાઈ લામા

(બ્લોગ પર તા. ૧૦-૯-૨૦૧૫)

પીયુષભાઈ પરીખે ફોરવર્ડ કરેલા એક ઈમેલમાંથી મળેલું.

દલાઈ લામાને એકવાર પુછવામાં આવ્યું, “આપને સૌથી વધુ આશ્ચર્ય માનવતાની બાબતમાં શાનું થાય છે?”

જવાબ હતો, “મનુષ્ય. કેમ કે પૈસા કમાવા માટે એ એના સ્વાસ્થ્યનું બલીદાન આપે છે. પછી એ સ્વાસ્થ્ય પાછળ પૈસાનું બલીદાન આપે છે. અને આ પછી એને ભવીષ્યની ચીંતા કોરી ખાય છે, અને વર્તમાનનો આનંદ લઈ શકતો નથી. પરીણામે એ વર્તમાન કે ભવીષ્યમાં જીવી શકતો નથી. એ એવી રીતે જીવે છે કે જાણે કદી મરવાનો જ નથી, અને પછી એવી રીતે મરે છે કે ખરેખર કદી જીવવા પામ્યો જ નથી.”

ગંધશક્તી અને આયુષ્ય

સપ્ટેમ્બર 6, 2015

ગંધશક્તી અને આયુષ્ય

એક સંશોધનની આ માહીતી રસપ્રદ છે. પણ સંશોધનકર્તાઓના આ તારણ કરતાં મારો અનુભવ તદ્દન વીરુદ્ધનો છે એ જણાવવા માટે મારે આ માહીતી પહેલાં મુકવી પડશે. આ પછી હું મારો અનુભવ નીચે લખું છું.

ન્યુ યોર્કના ડોક્ટરો દ્વારા કરવામાં આવેલ એક રીસર્ચ મુજબ સુંઘવાની શક્તી નબળી પડી જાય કે નષ્ટ થઈ જાય તો એવી વ્યક્તીનું આયુષ્ય લાંબુ ટકી શકે નહીં એવું બની શકે. જો ઘ્રાણેન્દ્રીય નબળી પડી ગઈ હોય તો જીંદગી જોખમમાં હોવાની શક્યતા છે.

આ રીસર્ચ કેટલાક ડોક્ટરોએ ૧૨૦૦ સ્ત્રી અને પુરુષો પર કર્યું હતું. રીસર્ચ માટે દરેકને ૪૦ જાતની વીવીધ ગંધ ઓળખવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. તેમને વીવીધ ગંધવાળાં અત્તર કાગળો પર છાંટીને આપવામાં આવ્યાં હતાં અને સાથે સંભવીત જવાબ આપવામાં આવ્યા હતા. ૬૫ વર્ષથી ઉપરની વયનાં લોકોએ બેથી ચાર વખત સુંઘીને પછી પોતાને શું લાગે છે તે જવાબ આપ્યો હતો.

બધાં જ સ્ત્રી-પુરુષોએ તેમને કેન્સર, બીપી, ડાયાબીટીસ છે કે નહીં, તેઓ ડ્રીંક કે સ્મોક કરે છે કે નહીં સહીતની સ્વાસ્થ્ય સંબંધી માહીતી આપી હતી.

સર્વેના ૪ વર્ષ દરમીયાન આ સ્ત્રી-પુરુષોમાંથી ૩૪૯ લોકો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. વીશ્લેષણ પરથી તેમના મૃત્યુ અને આ સર્વે વચ્ચે કડી હોવાનું ચોખ્ખું જણાતું હતું.

જે લોકોની સુંઘવાની શક્તી નબળી પડી હતી, કે સાવ જતી રહી હતી તેઓ ઝડપથી મોતના મુખમાં ધકેલાયાં હતાં. આવું કેમ થાય છે તેનાં ચોક્કસ કારણો હજી સમજમાં આવ્યાં નથી. તે વીશે ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે એક શક્યતા મુજબ શ્વાસ તેમજ ખોરાક દ્વારા શરીરમાં જતી અશુદ્ધીઓ મગજ અને શરીરને નુકસાન પહોંચાડતાં પહેલાં ઘ્રાણેન્દ્રીયને નુકસાન પહોંચાડે છે, ઘ્રાણેન્દ્રીયને નબળી પાડે છે. ઘ્રાણેન્દ્રીય નબળી પડવાને લીધે વ્યક્તી જોખમભરી પરીસ્થીતીમાં મુકાય છે. જેમ કે, બગડી ગયેલો ખોરાક પારખી ન શકે અને ખાઈ લે, ગેસ લીક થવાની કે આગની ગંધ ન આવે અથવા એટલી મોડી આવે કે વ્યક્તી પોતાનો બચાવ ન કરી શકે.

કારણ અંગે ભલે હજુ સ્પષ્ટતા મળી નથી, પરંતુ સુંઘવાની શક્તી અને આયુષ્ય વચ્ચે જબરદસ્ત સંબંધ છે, એવું સંશોધનકર્તાઓ દૃઢપણે માને છે. એક ડોક્ટરે કહ્યું હતું કે યુવાન વયજુથ પર પણ આ જોખમ સરખું જ છે કે કેમ તે જાણવા માટે તેઓ પર પણ રીસર્ચ કરવું જરુરી છે.

હવે મારો અનુભવ.

હું ૧૯૭૪ના લગભગ અંતમાં ન્યુઝીલેન્ડમાં સ્થાયી થયો. મારા ખ્યાલ મુજબ એ સમયથી જ મારી ગંધશક્તી જતી રહી છે. અમે ન્યુઝીલેન્ડ આવ્યાં ત્યારે મારાં બાળકો ઘણાં નાનાં હતાં. કેટલાંક વર્ષ પછી અમે ટેબલ ટેનીસનું ટેબલ લીધું હતું અને મેં મારાં બાળકો સાથે ઘરે ટેબલ ટેનીસ રમવાનું શરુ કરેલું, ત્યારે બેત્રણ દીવસમાં જ ફરીથી મને ગંધશક્તી પાછી મળી હતી. જો કે એ ટેબલ ટેનીસ રમવાનું ચાલુ રહી શક્યું ન હતું અને મારી ગંધશક્તી ફરી જતી રહી હતી. આમ છતાં હું ચોક્કસપણે કહી શકું નહીં કે મારી ગંધશક્તી પરત આવવાનું કારણ ટેબલ ટેનીસની રમતની કસરત જ હતી. ઘણાં વર્ષો પહેલાંની આ વાત હોવાથી કદાચ મારા આહાર-વીહારમાં કોઈ ફેરફારને કારણે એ બન્યું હોય એ પણ શક્ય છે, જેનું ખાસ સ્મરણ મને હાલ નથી.

આ અનુભવથી પ્રેરાઈ રીટાયર થયા પછી મેં ટેબલ ટેનીસ રમવાનું શરુ કર્યું, પણ ગંધશક્તી પાછી મેળવી શક્યો નહીં. દમ – અસ્થમાની એક દવા વીશે જાણવા મળ્યું અને અજમાવી જોઈ. બેએક વીક સુધી સારું લાગ્યું અને ગંધ આવવા લાગી. પણ એ પછી એની સાઈડ ઈફેક્ટ વર્તાવા લાગી જેને વીશે મારા ડોક્ટરે તો મને જણાવ્યું હતું જ. આથી એ દવા બંધ કરી દેવી પડી.

જો કે આયુર્વેદ અનુસાર વાયુવીકારથી થતા ૮૦ પ્રકારના રોગો – તકલીફો પૈકી એક ગંધાજ્ઞતાની વીકૃતી પણ છે. આથી એકવાર મેં પાંચ દીવસ માત્ર પાણી પર રહીને અને ત્યાર બાદ દસેક દીવસ સુધી શાકભાજી અને ફળો પર રહીને ઉપવાસ પણ કર્યા હતા, છતાં મારી ગંધશક્તી પાછી મળી શકી નથી.

આમ મને લગભગ ૪૦થી વધુ વર્ષથી ગંધ આવતી નથી, છતાં જીવું છું.

મારો એક ખાસ મીત્ર મને ઘણી વાર કહે છે, “તું સો વર્ષ જીવશે. પણ હું તો સો વર્ષ નહીં જીવી શકીશ.”

હું એને કહું છું, “એવી કોઈ આગાહી કરી શકાય નહીં. તારી બાબતમાં પણ નહીં અને મારી બાબતમાં પણ નહીં. કોઈ જાણતું નથી, કોણ કેટલું જીવશે.”

આ સંશોધન વીશે મેં મારા મીત્રને જણાવ્યું નથી. કદાચ મારું આ લખાણ જ એને મોકલી આપીશ. સો વર્ષ જીવવાની વાત મને એકબે દીવસ પહેલાં જ કહેવામાં આવી છે. પણ ઉપરના સંશોધનમાં શું હું અપવાદ છું? જો કે એ સંશોધનમાં ગંધશક્તી નબળી પડી હોય એવાં બધાં જ લોકો વહેલા મૃત્યુશરણ થાય છે એવું જણાવ્યાનું યાદ નથી.

સારા શીક્ષકો

સપ્ટેમ્બર 4, 2015

 

સારા શીક્ષકો

આજે તા. ૧૬ ઑગષ્ટ ૨૦૧૫ના રોજ ડેલી ગુડ.ઑર્ગ (DailyGood.org)માં નીચેનું અવતરણ વાંચવા મળ્યું. આથી ભુતકાળનો-ઘણાં વર્ષો પહેલાંનો મારા સાંભળવામાં આવેલો એક પ્રસંગ યાદ આવ્યો. આ રહ્યું એ અવતરણ:
“We will still need as many good teachers as ever. In their wise hands…the power of technology can be transformative.”
(હંમેશની જેમ આજે પણ આપણને વધુ ને વધુ સારા શીક્ષકોની જરુર છે. એમની સુજ્ઞ દેખરેખ હેઠળ ટેક્નોલોજીની શક્તી યોગ્ય પરીવર્તન લાવી શકે.)
– Susan Headden
એક બહુ જ આગળ પડતી માધ્યમીક શાળામાં બે વીજ્ઞાન શીક્ષકોનો ઈન્ટરવ્યુ હતો. એક ભાઈનું નામ હતું પરેશ અને બીજા ભાઈ હતા સુરેશ. બંને ભાઈઓ પાસે બી.એસ.સી., બી.એડ. એમ બે ડીગ્રીઓ હતી. કદાચ ૧૯૬૫ની આસપાસનો સમય હશે. તે સમયે વીજ્ઞાન શીક્ષકો બહુ સહેલાઈથી મળતા નહીં. ઘણું ખરું વીજ્ઞાન શાખામાં જનારા એન્જીનીઅર, ડૉક્ટર કે એવી કોઈ સારી ડીગ્રી માટે તે સમયે તો પ્રયત્નશીલ રહેતા. જેમને એ માટે જરુરી માર્ક મળી ન શકે તે છેવટે બી.એસ.સી. કરતા. આજે પણ કદાચ એ જ સ્થીતી હશે. મને આજની પરીસ્થીતીની ખબર નથી. જો કે કેટલાંક હોંશીયાર ભાઈ-બહેન પોતાની મરજીથી બીજી સારી વીદ્યાશાખામાં જવાની તક હોય તો પણ બી.એસ.સી. કરતાં. આપણા આ સુરેશભાઈની બાબતમાં એવું હતું. તે સમયે પણ સુરેશભાઈ પ્રી. સાયન્સમાં ૭૮% ગુણ મેળવી પાસ થયેલા એમ એમણે મને કહ્યું હતું. આથી જે શાખામાં એમણે જવું હોય તેમાં જઈ શકે તેમ હતા. પણ એણે માત્ર બી.એસ.સી. થવાનું પસંદ કરેલું. તે સમયે તો ૭૮% ગુણ ઘણા સારા ગણાતા.

આ બહુ જ ખ્યાતીપ્રાપ્ત શાળાના આચાર્ય પણ વીદ્વાન, રાષ્ટ્રપતીનો એવૉર્ડ પ્રાપ્ત કરેલ ભાઈ હતા. તેઓ શીક્ષકોનો ઈન્ટરવ્યુ લેવા પહેલાં એ લોકો કેવું શીખવે છે તે જોતા. એ માટે ઈન્ટરવ્યુ માટે બોલાવેલા શીક્ષકોને પહેલાં વર્ગમાં કોઈ બાબત શીખવવાનું કહેવામાં આવતું. એ રીતે પરેશભાઈને એક ભૌમીતીક પ્રશ્ન આપવામાં આવ્યો, જે એમણે વર્ગમાં જઈને થોડી વાર પછી શીખવવાનો હતો.

પરેશભાઈ સુરેશભાઈને કહે, “સુરેશભાઈ, આ પ્રશ્નનો ઉકેલ મને આવડતો નથી. તમને પણ મારી જેમ ભૌમીતીક પ્રશ્ન જ આપ્યો છે?”
સુરેશભાઈ: “હા, મને પણ ભુમીતીનો પ્રશ્ન જ શીખવવા માટે આપ્યો છે.”
પરેશભાઈ: “તમને એ પ્રશ્નનો ઉકેલ આવડે છે?”
સુરેશભાઈ: “હા, હા, મને કોઈ મુશ્કેલી નથી.”
પરેશભાઈ: “મને આ પ્રશ્ન ઉકેલી આપોને, જેથી હું વર્ગ લઈ શકું.”

સુરેશભાઈએ પરેશભાઈને એ પ્રશ્ન ઉકેલી આપ્યો. વારા ફરતી બંને શીક્ષકોના વર્ગ ઈન્ટરવ્યુ લેનારાઓએ જોયા. બંનેને શીક્ષક તરીકે નોકરી મળી.

સુરેશભાઈ સાથે મારે ઘણો પરીચય હતો. એમણે કહેલું કે શીક્ષણમાં ખાસ રસ હોવાને કારણે એણે બી.એસ.સી. કરેલું. તે સમયે “માધ્યમીક શાળામાં ભૌમીતીક પ્રશ્નોનું શીક્ષણ” વીશેનો એક લેખ પણ એણે ‘નૂતન શિક્ષણ’માં આપેલો.

આવી પ્રખ્યાત શાળા અને ઈજ્જતદાર આચાર્ય હોવા છતાં બધું કંઈ ચોખ્ખું નોહોતું એમ સુરેશભાઈ કહેતા હતા. સુરેશભાઈ ચોખ્ખાઈમાં માનનારા. સુરેશભાઈએ એકવાર મને કહેલું કે એ આબરુદાર આચાર્યે એમને ઑફીસમાં બોલાવ્યા હતા, કેમ કે એણે જણાવી દીધેલું કે બીજા વર્ષે તેઓ એમને ત્યાં રહેવાના નથી. આચાર્યના જે જે વ્યવહાર સુરેશભાઈને અજુગતા લાગ્યા હતા તે એમણે લગભગ એક કલાક સુધી બધું જ આચાર્ય મહોદયને રૂબરૂ કહ્યું હતું. બીજા જ વર્ષે એણે એ શાળા છોડી દીધી. પરેશભાઈ રીટાયર થયા ત્યાં સુધી ત્યાં જ હતા, જેમને ભૌમીતીક પ્રશ્ન ઉકેલવામાં પણ મુશ્કેલી હતી.