Archive for the ‘ચીંતન’ Category

આનંદીત રહેવા માટે

ફેબ્રુવારી 17, 2017

 

આનંદીત રહેવા માટે

એક અંગ્રેજી ઈમેલ પરથી

(બ્લોગ પર તા. 17-2-2017)

નીચે કેટલીક એવી બાબતો જણાવવામાં આવી છે જેને જતી કરવાથી આપણને આનંદીત રહેવામાં સરળતા થશે.

સૌથી મહત્ત્વની બાબત છે દરેક વખતે મારું સત્ય એ જ સત્ય છે એવી માન્યતાનો ત્યાગ. સામી વ્યક્તીની વાત પણ સાચી હોઈ શકે. આપણે હંમેશાં સાચા હોઈએ એ ભ્રમણા છોડી દેવી જોઈએ. કેટલાયે લોકો પોતે ખોટા છે એમ માનવાને જરા પણ રાજી હોતા નથી. પણ ધારોકે આપણે સાચા હોઈએ છતાં સામી વ્યક્તી પોતાની જ વાત સાચી મનાવવા મક્કમ હોય ત્યારે એની સાથેના સંબંધો બગાડવાનું તમે પસંદ કરશો કે એની વાત સ્વીકારી લેવાનું યોગ્ય માનશો? કેમ કે જે સત્ય છે એને અસત્ય કહેવાથી એ સત્ય મટી જવાનું નથી. જ્યારે પણ આપણને પોતે જ સાચા છે એ સાબીત કરવાની ચળ ઉપડે ત્યારે પોતાની જાતને પ્રશ્ન કરજો કે, “હું સાચો છું એ સાબીત કરવું મહત્ત્વનું છે કે હું ઉદારતા દાખવું એ અગત્યનું?” શું ફરક પડશે? ખરેખર મારો અહંકાર એટલો બધો મોટો છે?

બીજી બાબત છે પોતે બધી બાબતોના બોસ છે એવી ભાવનાનો ત્યાગ. પોતાની આસપાસ જે કંઈ બની રહ્યું હોય, જે કંઈ પણ સંભવી રહ્યું હોય કે ઉપસ્થીત હોય – પરીસ્થીતી, પ્રસંગ, વ્યક્તી – એના પર પોતાનો જ કાબુ રહેવો જોઈએ એમ માનવું ન જોઈએ. એ બધાંને પોતાની મેળે પોતાની રીતે સંભવવા દો. જેમ છે તેમ એનો સ્વીકાર કરો. એને નીયંત્રીત કરવાનું છોડી દેતાં એક પ્રકારની નીરાંતનો અનુભવ થશે. વીજયની વરમાળા તેને જ મળે છે જે સર્વનો સ્વીકાર કરે છે – જેમ છે તેમ. પણ જો આપણે પોતાનો કાબુ જમાવવા સતત પ્રયત્ન કરતા જ રહીએ તો જેના પર કાબુ મેળવવાની ખ્વાહીશ રાખતા હોઈએ તે વીજયથી જોજનો દુર રહેશે.

ત્રીજી મહત્ત્વની બાબત છે બીજાને દોષ દેવાનું છોડી દો. જે આપણે કરી નથી શક્યા કે કર્યું છે (મોટે ભાગે તો આપણે કહીએ છીએ આપણાથી થયું છે.) તેને માટે બીજાંને દોષ દેવો નહીં. આ ટેવ આપણે છોડી દઈએ તો આપણી પોતાની સત્તા આપણી પાસે અકબંધ રહેશે. જવાબદારીનો સ્વીકાર કરવાનું શરુ કરો. કોઈની બાબતમાં મને જે કંઈ લાગતું હોય કે ન લાગતું હોય તેને માટે હું જવાબદાર છું, બીજું કોઈ જ નહીં. જે વ્યક્તીને વીષે એ બાબત હોય તે વ્યક્તી પણ નહીં.

ચોથી બાબત છે પોતાની બાબત નબળા વીચારો – આત્મવીશ્વાસનો અભાવ. કેટલાય લોકો આ કારણે પોતાની જાતને નુકસાન પહોંચાડે છે. પોતાની જાત બાબત નકારાત્મક, કલુષીત, સતત અભાવાત્મક વીચારો ભારે નુકસાનકારક છે. તમારું મન આવું તમને કહેતું હોય તો તેને માનશો નહીં. તમે ખરેખર એથી વધુ સારા છો જ. “મન એક બહુ જ ઉત્તમ ઉપકરણ છે – જો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે તો. પણ જો અયોગ્ય રીતે વાપરવામાં આવે તો એ બહુ જ વીનાશક છે.”

પાંચમી બાબત પોતે શું કરવાને શક્તીમાન છો કે શું ન કરી શકો, પોતાના માટે શું શક્ય છે કે શું અશક્ય છે એ અંગે મર્યાદીત વીચારો છોડી દો. દરેક જણ માટે અમર્યાદ શક્યતાઓ છે. કશી નબળાઈની માન્યતામાં બંધાઈ જશો નહીં. તમે પાંખો ફેલાવી વીશાળ ગગનમાં વીહાર કરી શકો છો. તમારી માન્યતા, મક્કમ નીર્ણય એ કંઈ મનમાં ઉઠેલો તરંગ નથી, પણ મનને જકડી લેતી એક પકડ છે, એક લગામ છે, જે યોગ્ય દીશામાં પ્રગતી કરવાનું અગત્યનું ઉપકરણ છે.

છઠ્ઠી વાત ફરીયાદ કરવાનું બંધ કરો. જે લોકો, જે પરીસ્થીતી કે જે પ્રસંગથી તમે દુખ અનુભવતા હો તેની ફરીયાદ ન કરવી. કોઈ વ્યક્તી, કોઈ પ્રસંગ કે કોઈ પરીસ્થીતી તમને દુખ પહોંચાડી ન શકે, સીવાય કે તમે દુખી થવા માગતા હો. પ્રસંગ તમને દુખી નથી કરતો પણ એ પ્રસંગને તમે જે રીતે જુઓ છો, જે રીતે લો છો તેનાથી તમે જે તે લાગણી અનુભવો છો. વીધાયક, પોઝીટીવ વીચારોની શક્તી ગજબની છે. નકારાત્મક દૃષ્ટી દુખ પહોંચાડશે.

સાતમી બાબત: ટીકા કરવાનું છોડી દો. તમારી માન્યતાથી જુદા પડતા લોકોની, અપેક્ષા કરતાં અલગ વસ્તુની કે પ્રસંગની ટીકા ન કરો. દરેક જણ અદ્વીતીય છે, તેમ છતાં દરેકમાં સમાનતા પણ છે. બધાને જ આનંદીત રહેવાનું ગમે છે, બધાંમાં પ્રેમ રહેલો છે અને બધાં જ પ્રેમની આપલે કરવાનું ઈચ્છે છે.

આઠમી બાબત બીજાં લોકો પર પ્રભાવ પાડવાની ઝંખના જતી કરવી. હું કંઈક છું એવું સાબીત કરવાના પ્રયાસ છોડી દો. જે ક્ષણે આપણે જે નથી તે બતાવવાનું છોડી દઈએ, જેવાં આપણે બધાં મહોરાં ઉતારી દઈએ છીએ, જેવા આપણે છીએ તેવાનો સ્વીકાર કરી લઈએ છીએ કે લોકો તમારા તરફ માનની નજરે જોવા માંડશે.

નવમી હકીકત તે પરીવર્તનનો સ્વીકાર. પરીવર્તન સારા માટે હોય છે. પરીવર્તન આપણને આગળ વધારે છે. પરીવર્તન આપણા જીવનને તથા આપણી આસપાસનાં સહુનાં જીવનને સમૃદ્ધ કરે છે.

દસમી વાત કોઈ પણ વ્યક્તીને કે અમુક વસ્તુને કે પ્રસંગને તમારી માન્યતાનું લેબલ ચોંટાડવાનું છોડી દો. તમે જેને સમજી શકતા ન હો એટલે એ વીચીત્ર છે, એવું લેબલ આપી દેવું બરાબર નથી. ખુલ્લા મન વડે એને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો. સૌથી મહાન અજ્ઞાન એટલે જેને વીશે તમે કશું જાણતા ન હો તેનો અસ્વીકાર કરવો તે.

અગીયારમી બાબત બહાનાંઓને વીદાય કરી દો. મોટા ભાગે તો બહાનાં બતાવવાના કારણે આપણી પ્રગતી રુંધાઈ જાય છે. બહાનાં બતાવવાની કોઈ જ જરુર નથી. બહાનાં બતાવવાના કારણે આપણે સ્થગીત થઈ જઈએ છીએ. આપણે આપણી જાતને એ રીતે છેતરીએ છીએ. વળી આ બહાનાં મોટા ભાગે તો સાચાં હોતાં જ નથી.

બારમી વાત ભુતકાળને ભુલવો. એ બહુ જ મુશ્કેલ છે એ ખરું. ભુતકાળ જ્યારે બહુ રળીયામણો લાગતો હોય ત્યારે એને જ વાગોળતા રહેવાનું આપણને ગમે છે. ખાસ કરીને જ્યારે એ વર્તમાન કે ભવીષ્ય કરતાં સારો જણાતો હોય તો. યાદ રાખો, આપણી પાસે માત્ર વર્તમાન ક્ષણ જ હોય છે. જે ભુતકાળને આપણે અત્યારે યાદ કરતા રહીએ છીએ તેને જ્યારે એ વર્તમાન હતો ત્યારે ધ્યાનમાં લીધો ન હતો. જે કરો તેમાં સજાગ રહીને જીવનને માણો. જીવન ખરેખર એક પ્રયાણ છે, ગંતવ્ય કે સાધ્ય નહીં. હા, ભવીષ્યનું એક ચોક્કસ, સ્પષ્ટ દર્શન હોય, એ માટે આપણી જાતને તૈયાર પણ કરવી, પણ જીવવું તો વર્તમાનમાં જોઈએ.

તેરમી બાબત નીસ્પૃહી બનવું, વળગણ છોડી દેવાં. આ વીભાવના આપણામાંના મોટા ભાગના માટે સમજવી મુશ્કેલ છે. પરંતુ એ ખરેખર અશક્ય તો નથી. એનો મહાવરો કરતાં રહેતાં જેમ સમય પસાર થાય તેમ એમાં વધુ ને વધુ સફળતા મળી શકે છે. જ્યારે આપણે બધી જ બાબતોનું વળગણ છોડી દઈએ છીએ ત્યારે આપણે અત્યંત શાંત, સહનશીલ, નમ્ર, લાગણીશીલ તથા નીર્મળ બની જઈએ છીએ. આપણે એવી સ્થીતીએ પહોંચીશું કે વસ્તુઓ સ્વતઃ સ્પષ્ટ થઈ જશે – વીના પ્રયત્ને, આ ખરેખર શબ્દાતીત સ્થીતી છે.

ચૌદમી અને અગત્યની વાત – બીજાંની અપેક્ષા મુજબ જીવવાનું બંધ કરો. કેટલાયે લોકો પોતાનું જીવન જીવતા જ નથી, તેઓ બીજાંને એમનું જીવન સારું લાગે તે અનુસાર જીવે છે. તેઓ પોતાના અંતરનાદને અવગણે છે. તેઓ બીજાંને ખુશ કરવામાં જ વ્યસ્ત રહે છે, અને પોતાના જીવન ઉપરનો કાબુ ગુમાવી દે છે. તેઓ ભુલી જાય છે કે પોતાને કઈ રીતે આનંદ મળશે. પોતે કઈ રીતે સુખી થશે. પોતાને શું જોઈએ છે, પોતાની જરુરીયાત શું છે. આપણને માત્ર આ એક જ જીવન મળ્યું છે, એને જીવી જાણો. બીજા લોકોના અભીપ્રાય થકી તમારા જીવનને માર્ગચ્યુત થવા દેશો નહીં.

અતી સુંદર શીખામણ

જાન્યુઆરી 5, 2017

અતી સુંદર શીખામણ

પીયુષભાઈના ૫-૧-૧૭ના ઈમેલમાંથી, એમની પરવાનગી અને સૌજન્ય થકી. લેખકનું નામ મળી શક્યું નથી. અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતી -ગાંડાભાઈ

ભલું હોય તે કરવામાં વ્યસ્ત રહો. … વધુ પડતા લીંબુનો રસ પાણીમાંથી દુર કરો.

મને હજુ પણ બરાબર યાદ છે જ્યારે હું પહેલી વાર લીંબુનું શરબત બનાવી રહ્યો હતો.  મેં પાણીમાં જરુર કરતાં લગભગ પાંચગણું લીંબુ નીચોવી દીધું! અને શરબત? સાવ ખાટું. એને કેમ કરીને પીવાય! મારે હવે કંઈક કરવું પડે, એને પીવા લાયક બનાવવું પડે. મને થયું કે પાણીમાંથી હું કોઈક રીતે વધારાનો લીંબુરસ ખેંચી લઉં તો એ ફરીથી સ્વાદીષ્ટ થઈ જાય. પણ અફસોસ! અમુક બાબતો કર્યા પછી અનહોની કદી થઈ શકતી નથી. કેટલીક બાબતો કદી બદલી શકાતી નથી. વધારે પડી ગયેલો લીંબુનો રસ પાણીમાંથી દુર કરવાનો ઉપાય હું  જાણતો ન હતો.

તો પછી કરવું શું?

એનો એક માત્ર ઉપાય હતો બીજા ચાર ગ્લાસ પાણી એમાં ઉમેરવાનો, એકમાંથી પાંચ ગ્લાસ શરબત બનાવવું. આ હકીકતે મને વીચાર કરતો કરી મુક્યો. કેટલીક વાર જીવનમાં કંઈક ખોટું વેતરાયું હોય તેને આપણે થયું તે ન થયું કરી શકતા નથી. કેટલાક ગલત નીર્ણયો, કોઈ ખોટી પસંદગી, ક્યાંક નુકસાનકારક રોકાણ, કોઈ ખોટું ભરેલું પગલું, કોઈની ખોટી સંગત, ખોટા ઉદ્ગારો કે ખોટું વર્તન કદી બદલી શકાતાં નથી.

તો પછી એનો ઉપાય શો? જે ગલત થઈ ગયું હોય તેને જો તમે સુધારી ન શકો તો તેમ કરવામાં વધુ સમય વેડફશો નહીં. એ જાણે પાણીમાંથી લીંબુનો રસ દુર કરવાના પ્રયાસ જેવું હશે. એને બદલે એનાથી વીપરીત સારી બાબતો કરવા મંડી પડો જેથી પેલી ગલત બાબત સાવ ક્ષુલ્લક બની જાય. આપણાં બધાની અંદર નકારાત્મક બાબતો પણ હોય છે. એ નકારાત્મક બધી બાબતોને આપણે દુર કરી ન શકીએ કે સુધારી ન શકીએ, પણ આપણે જરુરથી વીધાયક, સકારાત્મક વીચારો, પોઝીટીવ વાંચન અને ભલા માણસોને આપણા જીવનમાં ઉમેરી તો શકીએ જ, અને એ રીતે નકારાત્મકને નરમ કરી શકીએ. આપણે બધાએ જ આપણા જીવનમાં કેટલાક મુશ્કેલ લોકો સાથે અને કેટલાક સરળ લોકો સાથે સંબંધમાં આવવાનું થાય જ. મુશ્કેલ લોકોને બદલવાના પ્રયત્નો કરવામાં સમય બગાડશો નહીં. એમ કરવામાં તમે તમારી સમગ્ર શક્તી નકામી વેડફી નાખશો. એને બદલે તમારો મોટા ભાગનો સમય સારા, આનંદી અને સુખી લોકો સાથે વીતાવો, જેથી મુશ્કેલી પેદા કરનારા લોકોની તમારા પર ખાસ અસર થશે નહીં. જીવનમાં બધી બાબતો અણીશુદ્ધ સંપુર્ણ હોતી નથી. જે બરાબર ન હોય તેને સરખું કરવામાં વધુ પડતો સમય વેડફશો નહીં. હંમેશાં સારું – ભલું કરવામાં વ્યસ્ત બનો.

 

મહત્ત્વ શાનું?

નવેમ્બર 26, 2016

મહત્ત્વ શાનું?

બ્લોગ પર તા. 26-11-2016

પીયુષભાઈના ઈમેલમાંથી અંગ્રેજીમાંથી

ચાર વસ્તુ પાછી મળી શકતી નથી. કોઈના પર ફેંકાઈ ચુકેલો પથ્થર, બોલાઈ ચુકેલો શબ્દ, ચુકી ગયેલ પ્રસંગ ને વીતેલો સમય.

જેને હું બદલી ન શકું તેનો સ્વીકાર કરવાની સ્વસ્થતા પ્રાપ્ત થાઓ, જેને બદલી શકું તેમ હોય તેને બદલવાની હીંમત પ્રાપ્ત થાઓ, અને એ બે વચ્ચેનો ભેદ સમજવાની શક્તી પ્રાપ્ત થાઓ.

અગત્યનું શું છે?

તમે તૈયાર હશો કે નહીં, એક દીવસ બધાંનો અંત આવશે. બધું જ જે તમે મેળવ્યું હશે – તે પછી કીમતી ખજાનો હોય કે માત્ર શોભાની વસ્તુ, તે બીજાંની બની જશે. એમાં કોઈ શંકા નહીં, ન તો મીનીટો, કલાકો કે દીવસોની રાહ જોવાશે. તમારી સંપત્તી, પ્રતીષ્ઠા અને દુન્યવી શક્તી અર્થહીન બનીને અદૃશ્ય થઈ જશે. તમારી મીલકત કે દેવાનો-ઋણનો પણ કોઈ અર્થ રહેશે નહીં.

તમારો વેરભાવ, ગમો-અણગમો, નીરાશા અને ઈર્ષ્યા છેવટે અદૃશ્ય થઈ જશે.  સાથે જ તમારી આશાઓ, મહત્વાકાંક્ષા, યોજનાઓ અને કરવા ધારેલાં કામોનું લીસ્ટ પણ ખોવાઈ જશે.

જે વીજય અને પરાજય એક સમયે ખુબ જ મહત્ત્વ ધરાવતા હતા તે વ્યર્થ થઈ જશે. અંતે તો તમે શું છો, ક્યાંથી આવ્યા છો, કે કયા પક્ષે રહ્યા છો તેનો કશો અર્થ રહેશે નહીં.

તો મહત્ત્વ શાનું?

મહત્ત્વ તમે શું ખરીદી શક્યા હતા તેનું નહીં, તમે તમારી જાતે શું બનાવી શક્યા હતા, પેદા કરી શક્યા હતા તેનું હશે. તમે શું મેળવ્યું તેનું નહીં, પણ તમે શું આપ્યું તેનું મહત્ત્વ હશે. મહત્ત્વ તમે મેળવેલ સફળતાનું નહીં, પણ તમે કેટલું અર્થપુર્ણ જીવ્યા તેનું હશે. મહત્ત્વ તમે જે શીખ્યા હશો તેનું નહીં, પણ તમે જે શીખવ્યું હશે તેનું રહેશે.

મહત્ત્વનું હશે તમારા દરેક કાર્યમાં પ્રામાણીકતા, પવીત્રતા, સહાનુભુતી, અને ત્યાગ જેનાથી અન્યોને લાભ પહોંચે, શક્તી મળે, કે તમારું અનુકરણ કરવાની પ્રેરણા મળે તેનું હશે. મહત્ત્વ તમારી ક્ષમતાનું નહીં પણ તમારા ચારીત્ર્યનું હશે.

મહત્ત્વ તમે કેટલા બધા લોકોને જાણો છો તેનું નહીં, પણ તમારા ગયા પછી કેટલા લોકો તમારા કાયમી અભાવને અનુભવતા રહેશે તેનું હશે. બીજા લોકોને તમે કેટલી ઉત્કટતા અને નીકટતાથી ચાહ્યા છે, અને તેમના જીવનને ઉત્તમ  રીતે અસર કરી છે તેનું મહત્ત્વ હશે.

મહત્ત્વ તમારી યાદશક્તીનું નહીં હોય, પણ તમે જેને ચાહ્યા છે તેઓ તમને કેટલા યાદ કરે છે તેનું હશે. મહત્ત્વ તો એનું હશે કે તમને લોકો કેટલા સમય સુધી યાદ કરતા રહેશે, અને તે કયા લોકો અને શા માટે તેનું હશે. મહત્ત્વપુર્ણ જીવન જીવવું કોઈ અકસ્માત નથી. એ સંજોગોને આધીન નથી, પણ પોતાની પસંદગી છે.

તમને આના જેવું અત્યંત સુંદર કંઈક મળે તો તમારા મીત્રોને વહેંચવામાં સંકોચ રાખશો નહીં.

મને કુદરત તરફથી જે કંઈ પ્રાપ્ત થયું છે તે બદલ હું આભારની લાગણી વ્યક્ત કરું છું, વધુ માગવાની કોઈ ઈચ્છા વ્યક્ત કરતો નથી.

બીંગ અને અન્ય સ્રોતોમાથી મળેલું. ૨૦૧૫ માઈકલ જોસેફ્સનના સૌજન્યથી.

વધુ માહીતી માટે જુઓ : whatwillmatter.com

જીવનને કેવી રીતે ઉજવશો

નવેમ્બર 3, 2016

જીવનને કેવી રીતે ઉજવશો

(more…)

શું ગજબનું લખ્યું છે કોઈકે

ઓક્ટોબર 10, 2016

શું ગજબનું લખ્યું છે કોઈકે

બ્લોગ પર તા. ૧૦-૧૦-૨૦૧૬

પીયુષભાઈના ઈમેલમાંથી મળેલું. નીચે મુળ હીન્દી પણ છે.

વરદાન દે છે પ્રભુ તેને જેનું નસીબ ખરાબ હોય છે,

તે કદી નહીં આપે તેને જેની દાનત ખરાબ હોય છે.

ન તો મારો એક હશે ન તો તારા લાખ હશે,

ન વખાણ તારાં થશે ન મારી મજાક થશે,

ગર્વ ન કર શરીરનો, મારું પણ ખાક થશે, તારું પણ ખાક થશે.

જીન્દગીભર બ્રાન્ડેડ બ્રાન્ડેડ કરનારાઓ

યાદ રાખજો કફની કોઈ બ્રાન્ડ નથી હોતી.

કોઈ રડીને દીલ બહેલાવે છે, કોઈ હસીને દર્દ છુપાવે છે.

શું કરામત છે કુદરતની જીવતો મનુષ્ય પાણીમાં ડુબી જાય છે

અને મડદું તરી બતાવે છે.

મોતને જોયું તો નથી, પણ કદાચ એ ખુબસુરત હશે,

કમબખ્ત જે પણ એને મળે છે, કે જીવવાનું છોડી દે છે.

ગજબની એક્તા જોવા મળી લોકોની આ દુનીયામાં

જીવતાને પછાડવામાં અને મરેલાને ઉંચકવામાં.

જીન્દગીમાં કોણ જાણે કઈ વાત આખરી હશે,

કઈ રાત આખરી હશે,

હળતાં મળતાં વાતો કરતા રહો યારો એકબીજા સાથે,

કોણ જાણે કઈ મુલાકાત આખરી હશે.

क्या खूब लीखा है किसीने

बख्श देता है खुदा उनको जिसकी किस्मत खराब होती है,

वह हरगीज नहीं बक्शे जाते हैं जिनकी नियत खराब होती है.

न मेरा एक होगा न तेरा लाख होगा न तारीफ़ तेरी होगी न मजाक मेरा होगा,

गूरूर न कर चाहे शरीर का मेरा भी खाक होगा तेरा भी खाक होगा.

जिन्दगीभर ब्रान्डेड ब्रान्डेड करनेवालों याद रखना कफ़न का कोई ब्रान्ड नहीं होता.

कोई रोकर दिल बहेलाता है कोई हंसके दर्द छुपाता है

क्या करामत है कुदरत का जिन्दा इन्सान पानी में डूब जाता है,

और मुर्दा तैरकर दिखाता है.

मौत को देखा तो नहीं, पर शायद वह खूबसूरत होगी,

कमबख्त जो भी उससे मीलता है जीना छोड देता है.

गजबकी एक्ता देखी लोगों की जमाने में,

जिन्दोंको गिरानेमें और मुर्दों को उठानेमें.

जिन्दगी में न जाने कौनसी बात आखरी होगी, न जाने कौनसी रात आखरी होगी,

मिलते जुलते बातें करते रहो यारो एकदूसरेसे, न जाने कौनसी मुलाकात आखरी होगी.

કક્કાવારી

સપ્ટેમ્બર 18, 2016

કક્કાવારી

(બ્લોગ પર તા. ૧૮-૯-૨૦૧૬)

પીયુષભાઈના ઈ-મેલમાંથી મળેલું

ક – કંચન, કામીની ને કાયા એ ત્રણેય સંસારની માયા.

ખ – ખાતાં, ખરચતાં, ખીજાતાં શક્તીનો વીચાર કરજો.

ગ – ગધ્ધો, ગમાર અને ગરજુ એ ત્રણે સરખા સમજો.

ઘ – ઘર, ઘરેણાં ને ઘરવાળી, એમાં જીંદગી આખી બાળી.

ચ – ચોરી, ચુગલી અને ચાડી એ ત્રણેય દુર્ગતીની ખાડી.

છ – છકાય (છ જાતના) જીવનું રક્ષણ, એ બને મોક્ષનું લક્ષણ .

જ – જુવાની, જરા ને જમ, એ છે કુદરતનો ક્રમ.

ઝ – ઝગડાની ઝંઝટમાં ઝપડાય, એ અશાંતીની હોળીમાં સપડાય.

ટ – ટોળ, ટપ્પા ને ટીખળ કરે, એનાથી પુણ્ય ટળે ને પાપ ભરે.

ઠ – ઠાઠ, ઠઠારો ને ઠકુરાઈ, એમાં અભીમાન ને અક્કડાઈ.

ડ – ડ્રેસ, ડીગ્રી, ડીયર, ડાન્સમાં ગુલ એની જીંદગીના ડાંડીયા ડુલ.

ઢ – ઢોલ- નગારાં એમ ઢબકે છે કે ચેતો મોત નગારાં ગગડે છે.

ત – તૃષ્ણાથી તરસતો તાવ સંતોષની ગોળીથી જાય.

થ – થડની મજબુતાઈ ભલે જુઓ, પણ એના મુળને કદી ના ભુલો.

દ – દમી(ઈન્દ્રીયોનું દમન કરનાર એટલે કે વશમાં રાખનાર), દયાળુ ને દાતા, તે પામે સુખ ને શાતા.

ધ – ધર્મ ધ્યાનમાં ધોરી, એનાં કર્મની થાળે હોળી, એને વરે સીદ્ધી ગોરી.

ન – નીયમ, નેકદીલી, ન્યાય ને નીતી, એ સુખી થવાની રીતી.

પ – પાપને તજો, પુણ્ય ભરવા ધર્મને ભજો.

ફ – ફેશનનું ફારસ એમાં અનીતીનું માનસ.

બ – બાવળ, બોરડી ને બાયડી એ શસ્ત્ર વગરની શાયડી.

ભ – ભોગની ભવાઈમાં રમે, તે ચોરાશીના ચક્કરમાં ભમે.

મ – મોહ, મમતા ને માયા, એમાં રમે નહીં તે ડાહ્યા.

ય – યમ, નીયમને ધરજો, મોક્ષ સુખને વરજો .

ર – રામાને રામનો રાગ, એ મોહરાજાનો બાગ.

લ – લક્ષ્મી, લાડી ને લોભ, એ પરભવ મુકાવે પોક.

વ – વીનય, વીવેક ને વીરતી, એની કરજો તમે પ્રીતડી.

શ –શીયળનો સાચો શણગાર કરે તેને શીવસુંદરી વરે.

સ – સંસાર સાવ અધુરો છે, સંયમમાર્ગ મધુરો છે.

ષ – ષટ્ખંડનો રાજેસરી ત્યજે તો ઠીક નહીં તો નરકેસરી.

હ – હેમ, હીરા ને હાથી, એ પરભવના નહીં સાથી.

ક્ષ – ક્ષમાને મનમાં ધરે એ મોક્ષનાં સુખને વરે.

જ્ઞ – જ્ઞાન ભણજો, સમકીત(સાચી તત્ત્વજીજ્ઞાસા)માં ભળજો, ચારીત્રને વરજો.

ઓગસ્ટ 17, 2016

એક પ્રસંગને કારણે નીચે જે થોડી પંક્તીઓ હું આપવા જઈ રહ્યો છું એમાંની એક પંક્તી ઈન્ટરનેટ પર શોધી જોઈ, પણ મળી નહીં. આથી હું અહીં મુકું છું. મને એના રચયીતાની જાણ નથી, આથી નામ આપી શકતો નથી તે બદલ દીલગીર છું. વર્ષો પહેલાંથી મારા સંગ્રહમાં આ પંક્તીઓ છે. એકાદ શબ્દનો ફેર કર્યો છે, જોડણી પહેલાં હતી તે સાર્થ જોડણીકોષ મુજબ જ રાખી છે. એક વ્યક્તી સાથે વાત કરતાં આ પંક્તીઓનો અર્થ સમજાવવાની જરુર છે, પણ અત્યારે તો એ મુલતવી રાખું છું.

જગતના જીવનારાઓ

 જગતના જીવનારાઓ સહન કરતાં શીખી લેજો

જીરવજો ઝેર દુનિયાનાં બીજાને આપજો અમૃત

કદી કોઈ શિષ કાપે તો

નમન કરતાં શીખી લેજો

નથી કંઈ સુખમાં શાંતિ નથી કંઈ દુઃખમાં શાંતિ

અહીં તો સુખ દુઃખ સરખાં

જીવન જીવતાં શીખી લેજો

સદા સુખી રહો

મે 21, 2016

સદા સુખી રહો

અંગ્રેજીમાં મળેલ એક ઈમેલ પરથી

બ્લોગ પર તા. ૨૧-૫-૨૦૧૬

સદા સુખી રહો, પણ એ માટે તમારે પંદર બાબતોને છોડવી પડશે. આ રહ્યું એ પંદર બાબતોનું લીસ્ટ. જો આ બાબતો તમે છોડી શકશો તો તમારું જીવન ખુબ જ સરળ અને સુખી બની જશે. આપણે ઘણી છોડી દેવા જેવી બાબતોને પકડી રાખીએ છીએ જેનાથી આપણે ઘણું બધું દુખ ભોગવીએ છીએ. એનાથી આપણને સ્ટ્રેસ પણ થાય છે અને ઘણું સહન કરવું પડે છે. આજથી નીર્ણય કરો કે હવે એ બધું છોડી દેવું જ છે. ચાલો તો તૈયાર થઈ જાઓ.

૧. તમે હંમેશાં સાચા જ છો એવો તમારો આગ્રહ છોડી દો. આપણામાં ઘણા લોકો એવા છે જે પોતે ખોટા છે એવું સ્વીકારી શકતા નથી. પોતે ખોટા હોઈ શકે એમ તેઓ કદી કબુલ કરતા નથી હોતા, ભલે પછી એનાથી સંબંધોમાં તીરાડ પડે, કે પછી ભારે સ્ટ્રેસ અને દુખ થાય. ખરેખર આ પ્રકારનો આગ્રહ પોતાના માટે કે બીજા માટે યોગ્ય નથી. જ્યારે તમને કોણ ખોટું ને કોણ સાચું એ સાબીત કરવાની ચળ ઉપડે ત્યારે તમે તમારી જાતને આ પ્રશ્ન પુછો: હું સાચો છું એ સાબીત કરવામાં ભલું છે કે હું એ આગ્રહ છોડી દઉં એમાં બધી રીતે ભલું છે? શું ફરક પડશે? ખરેખર તમારો અહંકાર એટલો બધો મહત્ત્વનો છે?

૨. બધી બાબતોમાં કબજો જમાવવાનું છોડી દો. તમારી બાબતમાં કે તમારી આસપાસ જે કંઈ બનાવો, ઘટના બની રહી હોય એના પર તમારો અંકુશ રહે એવી અપેક્ષા છોડી દો. એટલું જ નહીં તમારો જેની સાથે સંબંધ હોય તે લોકો પર પણ હંમેશાં તમારો કાબુ રહેવો જોઈએ એવું ન ઈચ્છો. એ લોકો તમારાં સગાંસંબંધી હોય, સાથે કામ કરતાં લોકો હોય કે પછી કોઈ અજાણ્યા લોકો હોય. એ લોકોને પોતાની રીતે જીવવા દો.

દરેક બાબતને અને દરેક જણને જેમ હોય તેમ જ રહેવા દો. અને તમે જોશો કે તમે કેટલી હળવાશ અનુભવો છો.

લાઓત્સુ કહે છે, “બધી બાબતો અને બધાં લોકોને તેમના પર છોડી દેવાથી બધું આપમેળે ઠરીઠામ થઈ જતું હોય છે. દુનીયા તેમની થઈ જાય છે, જેઓ બાંધછોડ કરે છે. પણ જો તમે પ્રયત્ન ને પ્રયત્ન જ કરતા રહેશો તો દુનીયા તમારી જીતથી દુર ને દુર જ રહેશે.”

૩. બીજાના માથે દોષ ઢોળવાનું છોડો. તમે કંઈકથી વંચીત હો કે તમને કંઈક અનીચ્છનીય આવી મળ્યું હોય, તમને જે લાગણી થતી હોય કે ન થતી હોય એ માટે બીજાને દોષ દેવાની ટેવ છોડો. તમારી સત્તા બીજાંને સોંપવાનું બંધ કરો અને તમારા જીવનની જવાબદારી જાતે સ્વીકારવાનું શરુ કરો.

૪. પોતે નબળા છો, હંમેશાં હારતા રહેવાના છો એવી મનની લાગણી છોડી દો. કેટલા બધા લોકો પોતાની બાબત આવી વારંવાર નકારાત્મક, અનીચ્છનીય લાગણી ધરાવતા હોય છે? તમારા મનની આવી લાગણી, ખાસ કરીને જો એ નકારાત્મક હોય તો એમાં ફસાઈ જશો નહીં. તમે એવા નથી, એનાથી વધુ સારા છો.

“જો યોગ્ય રીતે વાપરવામાં આવે તો મન એક ઉત્તમ ઉપકરણ છે. પણ જો અયોગ્ય રીતે વાપરવામાં આવે તો એ એક ખતરનાક વીધ્વંસક સાધન છે.”

૫. તમારે માટે શું શક્ય છે કે અશક્ય છે, તમે શું કરી શકો કે ન કરી શકો એ અંગેની તમારી ગેરમાન્યતાનો ત્યાગ કરો. તમારી પાસે અમર્યાદ કેપેસીટી છે. હવેથી તમારી જાતને બંધનમાં રાખવાની જરુર નથી. પાંખો ફફડાવી આખું આકાશ આંબી દો.

“માન્યતા એ મન વડે બાંધેલ વીચાર નથી, પણ માન્યતા મનને જકડી લેતું બંધન છે.”

૬. ફરીયાદ કરવાનું બંધ કરો. હંમેશાં કાયમ ફરીયાદ જ કરતા રહેવાની તમારી ટેવ છુટી જવી જોઈએ. એ પછી લોકો બાબત હોય, પરીસ્થીતી વીષે હોય, કે પ્રસંગો અંગે હોય, જેનાથી તમને દુખ થયું હોય, જેનાથી તમને અણગમો હોય કે જેનાથી તમે હતાશામાં સરી પડ્યા હોય. તમને બીજું કોઈ દુખી કરી ન શકે, કોઈ પણ પરીસ્થતી તમારામાં અણગમો પેદા કરી ન શકે, કે તમને હતાશ કરી ન શકે, સીવાય કે તમે એમ થવા દેવાને રાજી હો. આ લાગણીઓ કંઈ પરીસ્થીતીને લીધે પેદા થતી નથી, પણ એ પરીસ્થીતીને કઈ દૃષ્ટીથી તમે જુઓ છો તેના પર એનો આધાર છે. વીધાયક-positive વીચારોની તાકાતને કદી પણ ઓછી આંકશો નહીં.

૭. ટીકા કરવાના આનંદનો ત્યાગ કરો.  વસ્તુ, પ્રસંગ કે લોકો જે તમારાથી અલગ લાગતાં હોય, વીપરીત લાગતાં હોય તેની ટીકા કરવાનું છોડી દો. આપણે બધાં જ જુદાં છીએ અને છતાં સમાન પણ છીએ. આપણે બધાં જ સુખી થવા માગીએ છીએ, આપણે બધાંને પ્રેમ કરવા ચાહીએ છીએ, અને બધાં આપણને પ્રેમ કરે એમ ઈચ્છીએ છીએ. અને આપણે બધાં જ બીજાં લોકો આપણને સમજી શકે એમ ઈચ્છીએ છીએ. આપણને બધાંને જ કંઈક ને કંઈક જોઈએ છે, બધાંની જ કંઈક ને કંઈક ઈચ્છા હોય છે.

૮. બીજાં પર પ્રભાવ પાડવાની તમારી જરુરત છોડી દો. તમે જે નથી તેવો દેખાડો કરવાની તમારી મહેનત છોડી દો. જેવા તમે આ છોડી દેશો, જેવા તમે બધાં મુખોટાં ઉતારી મુકશો, જેવા તમે જેવા છો તેને સ્વીકારી લેશો કે તમે જોશો કે લોકો તમારા તરફ ખેંચાતા આવશે, આપોઆપ.

૯. પરીવર્તનનો વીરોધ કરવાનું છોડી દો. પરીવર્તન સારા માટે છે. પરીવર્તન તમને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડે છે – પ્રગતી છે. પરીવર્તન તમારા જીવનને વધુ સારું બનાવવામાં તમને મદદ કરશે, અને તમારી આસપાસના લોકોનાં જીવનને પણ. આનંદો, પરીવર્તન સ્વીકારી લો, એનો વીરોધ ન કરો.

“આનંદના માર્ગને અનુસરો અને જગત એનાં દ્વાર તમારી સામે ખોલી દેશે, જ્યાં પહેલાં દીવાલ હતી ત્યાં દ્વાર હશે.”

૧૦. લેબલ લગાવવાનું છોડો. જેને તમે સમજી ન શકતા હો એવી વસ્તુઓ, એવા લોકો કે પ્રસંગો પર લેબલ લગાવવાનું છોડી દો કે એ વીચીત્ર છે કે વાહીયાત છે. એના બદલે ખુલ્લા મન વડે એને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો. મન ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે એ ખુલ્લું હોય છે. “સૌથી મહાન અજ્ઞાન એ જ છે કે જેને વીષે તમે કશું જ જાણતા ન હો એને એ નકામું છે કહીને તમે તરછોડી દો છો.”

૧૧. ભયનો ત્યાગ કરો. ભય માત્ર એક ભ્રમણા છે. એનું કોઈ અસ્તીત્ત્વ નથી- તમે પોતે એનું સર્જન કર્યું હોય છે. એ માત્ર તમારા મનમાં જ હોય છે. અંદરને સાચવી લો અને બહાર એની મેળે જ બધું બરાબર થઈ જશે. “આપણે માત્ર એક જ બાબતનો ભય રાખવાનો છે અને તે છે ભય પોતે જ.” ભયનો જ ભય રાખો, જોજો ભય પેસી ના જાય.

૧૨. બહાનાં બતાવવાનું છોડો. એ બધાં બહાનાંઓનું પોટલું બાંધીને એમને કહી દો કે એ બધાંને નોકરીમાંથી છુટાં કરવામાં આવ્યાં છે. એ બધાંની તમને હવે જરુર નથી. આપણે ઘણાં બધાં બહાનાંઓને કારણે કેટલીયે વાર આપણી જાતને સીમીત કરી દઈએ છીએ. પ્રગતી કરવાને બદલે, આપણી જાતને સુધારવાને બદલે આપણે સ્થગીત થઈ જઈએ છીએ, પોતાના જુઠાણાથી, દરેક જાતનાં બહાનાં વાપરી – એવાં બહાનાં જે ખરેખર ૯૯.૯% તો સાચાં હોતાં જ નથી.

૧૩. ભુતકાળને ભુલી જાઓ. હું જાણું છું, હું જાણું છું. એ સહેલું નથી. ખાસ કરીને જ્યારે એ ભુતકાળ વર્તમાન કે ભવીષ્ય કરતાં એટલો બધો સુંદર લાગતો હોય અને ભવીષ્ય ભયજનક જણાતું હોય. પરંતુ આ અફર તથ્ય જાણી લો કે તમારી પાસે માત્ર ને માત્ર વર્તમાન ક્ષણ જ હોય છે, ભુતકાળ કે ભવીષ્ય નહીં જ હોય. જે ભુતકાળને તમે અત્યારે ઝંખી રહ્યા છો, જે ભુતકાળનાં સ્વપ્નો તમે હાલ જોઈ રહ્યા છો, એ જ્યારે વર્તમાન હતો ત્યારે તમે એના પ્રત્યે દુર્લક્ષ સેવ્યું હતું. તમારી જાતને છેતરવાનું બંધ કરો. તમે જે કંઈ કરો તે સમયે વર્તમાનમાં રહેવા પ્રયાસ કરો, જીવનને માણો. છેવટે તો જીવન એક સતત પ્રવાસ છે, ગંતવ્ય, અંતીમ પડાવ (destination) નહીં. ભવીષ્યનો સ્પષ્ટ નકશો હોય, પુરેપુરી તૈયારી હોય, પણ હંમેશાં વર્તમાનમાં મોજુદ રહો.

૧૪. આસક્તી છોડો. આ એક એવી વીભાવના (concept) છે જે આપણામાંથી મોટા ભાગના લોકો માટે સમજવી મુશ્કેલ છે. પણ એ અશક્ય તો નથી. પ્રેક્ટીસ વડે સમયના વહેવા સાથે વધુ સમજણ આવતી જાય. એક સમય આવશે ને તમે બધી વસ્તુઓથી તમને અલીપ્ત કરી દઈ શકશો. એનો અર્થ એવો નથી કે તમે એ બધાં પરનો પ્રેમ ત્યાગી દો – કેમ કે પ્રેમ અને આસક્તી એકબીજાંના પર્યાય નથી. આસક્તી આવે છે જેના પર તમારી માલીકી છે તે છુટી જવાના ભયના કારણે. જ્યારે પ્રેમ – સાચો પ્રેમ શુદ્ધ, પવીત્ર અને નીસ્વાર્થ હોય છે. જ્યાં પ્રેમ હોય છે ત્યાં કદી ભય હોઈ ન શકે. આ કારણે આસક્તી અને પ્રેમ સાથે સાથે રહી શકતાં નથી. તમે એટલા બધા શાંત, સહનશીલ, દયાળુ અને નીર્મળ થઈ જાઓ છો. તમે એવા સ્થળે પહોંચી જાઓ છો કે વીના પ્રયાસે તમે બધું જ સમજવાને શક્તીમાન થાઓ છો, એવી સ્થીતી જે શબ્દોથી પર છે.

૧૫. બીજાઓની અપેક્ષા મુજબ જીવવાનું બંધ કરો. શા માટે આટલા બધા લોકો એવું જીવન જીવે છે જે તેમનું પોતાનું નથી. તેઓ એવું જીવન જીવે છે જે બીજાઓને લાગે છે કે એમના માટે શ્રેષ્ઠ છે. તેઓ એવું જીવન જીવે છે કે જે એમનાં માબાપને સારું લાગે. જે તેમના મીત્રો, દુશ્મનો, શીક્ષકો, સરકાર અને સમાચાર માધ્યમોને લાગે કે એમના માટે શ્રેષ્ઠ છે. તેઓ પોતાના અંતરાત્માના અવાજને અવગણે છે. તેઓ બીજાં બધાંને રાજી કરવામાં, બીજાંઓની અપેક્ષા મુજબ જીવવામાં એટલા બધા વ્યસ્ત હોય છે, કે તેઓ પોતાના જીવન પરનો કાબુ ગુમાવી દે છે. તેઓ ભુલી જાય છે કે તેમને સુખ શાનાથી મળી શકે, તેમને શું જોઈએ છે, તેમની જરુરત શું છે, અને આમ છેવટે તેઓ પોતાને જ ભુલી જાય છે. તમારી પાસે માત્ર એક જીન્દગી છે – આ જ એક માત્ર, હાલની – તમારે એ જીવવી જોઈએ, એના માલીક બનો, અને ખાસ કરીને બીજા લોકોના અભીપ્રાયો તમારા માર્ગથી તમને ચલીત ન કરે તેની કાળજી લો.

સરાહનીય સલાહ

મે 10, 2016

સરાહનીય સલાહ

(બ્લોગ પર તા. 10-5-2016)

પીયુષભાઈના ઈમેલમાંથી મળેલું-અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતી -ગાંડાભાઈ

  1. બાળકોને પૈસા આપવા કરતાં તેમને તમારો સમય આપવો વધુ મહત્ત્વનું છે.
  2. તમારો ફોન બાજુ પર મુકી દઈ તમારી સાથે વાત કરનાર તરફ ધ્યાન આપવાની પણ એક ‘એપ’ છે જેને ‘માન આપવું’ કહેવાય છે.
  3. જો તમે હતાશા અનુભવતા હશો તો તમે ભુતકાળમાં સરી ગયા છો, જો તમે ચીંતાતુર હશો તો તમે ભવીષ્યમાં છો, જો તમે શાંત હશો તો તમે વર્તમાનમાં છો.
  4. ન્યાયી પસંદગી માટે બધાંની પોતાની લાયકાત અનુસાર એક સરખી કસોટી કરવી જોઈએ, કેમ કે:

બધાં જ અત્યંત બુદ્ધીશાળી હોય છે, પરંતુ જો તમે માછલીની પરીક્ષા એની ઝાડ પર ચડી જવાની ક્ષમતાને આધારે કરો તો માછલી આખી જીંદગી પોતે સાવ અબુધ છે એવી માન્યતામાં વીતાવશે. -આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન

  1. જીવનમાં બે બાબતો યાદ રાખવી: તમે જ્યારે એકલા હો ત્યારે તમારા વીચારોની કાળજી રાખો અને જ્યારે તમે લોકો સાથે હો ત્યારે તમારા શબ્દોની કાળજી લો.
  2. જેણે પણ કહ્યું છે કે છોકરીઓના પરમ મીત્ર હીરા છે, તેણે કદી કુતરું પાળ્યું જ નહીં હશે.
  3. કુદરત કોઈ પણ ઉપચાર પદ્ધતી કરતાં બહેતર છે.
  4. તમારા કુતરા પાસે કંઈક શીખો: જીવન ગમે તે લઈ આવે, એને ઢબુરી દઈ આગળ વધવા માંડો.
  5. મને કોણ ચાહતું નથી તેની ચીંતા કરવાનો મારી પાસે સમય જ નથી, હું તો મને પ્રેમ કરનારને ચાહવામાં હંમેશાં વ્યસ્ત છું.
  6. મેં સારા દીવસો જોયા છે અને બુરા દીવસો પણ જોયા છે. મારી ઈચ્છા મુજબનું બધું તો મારી પાસે નથી, પણ મારી જરુરીયાત મુજબનું બધું જ મારી પાસે છે. કંઈક દુખ અને દુખાવા સાથે હું જાગું છું, પણ હું જાગું તો છું જ. મારું જીવન ભલે આદર્શ નથી, પણ હું ભાગ્યશાળી છું.
  7. તમને મળેલું જીવન જીવવામાં ધ્યાન પરોવો અને ઉંમર કેટલી થઈ છે તેને ભુલી જાઓ.
  8. વૃદ્ધ થઈ રહ્યા છો એનો શોક ન કરો, કેટલાય લોકોને તો એ મોકો જ મળતો નથી.

પરીવર્તન અને દુખ

એપ્રિલ 20, 2016

પરીવર્તન અને દુખ

(બ્લોગ પર તા. ૨૦-૪-૨૦૧૬ )

જો તમને કંઈક ન ગમતું હોય તો એને બદલી નાખો. જો તમે એને બદલી ન શકો તો તમારો અભીગમ બદલી લો. (તમારામાં બદલાવ લાવો, તમે બદલાઈ જાઓ.)– માયા એન્જેલો

આપણા દુખનું કારણ આપણે પરીવર્તનનો વીરોધ કરીએ છીએ તે છે. પણ જીવનનો અર્થ જ તો છે સતત પરીવર્તન. જીવનમાં તો હંમેશ બધું બદલાતું જ રહે છે, માત્ર મૃત્યુ સ્થીર હોય છે, અપરીવર્તનશીલ હોય છે. પરીવર્તનનો અસ્વીકાર કરવાથી દુખ પેદા થાય છે. આપણે અનુકુલન શીખવું જોઈએ. થોડી બાંધછોડ કરતાં શીખવું જોઈએ. એક વાત સમજી લેવી જોઈએ કે બધું જ પરીવર્તનશીલ છે. અને એ સારું છે. જરા વીચાર કરોને. જો જીવનમાં કશું બદલાતું જ ન હોય, બધું જ જેમનું તેમ રહેતું હોય તો શું થાય!!

સામાન્ય રીતે આપણને લાગે છે કે પરીવર્તન બાબત આપણી પાસે બે વીકલ્પ છે. આપણે ક્યાં તો નકારાત્મક વલણ લઈએ અથવા હકારાત્મક. એટલે કે કોઈ પરીવર્તન આપણને ગમે અને કોઈ ન ગમે, પણ ત્રીજો એક વીકલ્પ પણ છે, અને તે છે પરીવર્તનની વાસ્તવીકતાનો સ્વીકાર. એટલે કે કોઈ પ્રતીભાવ નહીં, રીએક્શન નહીં. સતત પરીવર્તન પામતા જીવનના સંજોગોનો સ્વીકાર કરતાં જ એ આપણા વીકાસ અને વૃદ્ધીમાં સહાયક બને છે. પછી એ પરીવર્તન કોઈ પણ પ્રકારનું ભલે ને હોય.