Posts Tagged ‘મહાકવી કાલીદાસ’

મહાકવી કાલીદાસ

મે 24, 2017

મહાકવી કાલીદાસ

મને મળેલ હીન્દી ઈમેલ પરથી (બ્લોગ પર તા. 24-5-2017)

મહાકવી કાલીદાસ એમના સમયમાં મોટા વીદ્વાન હતા. એમના કંઠમાં સાક્ષાત્ સરસ્વતીનો વાસ હતો. શાસ્ત્રાર્થમાં એમને કોઈ પરાજીત કરી શકતું નહીં. અપાર યશ, પ્રતીષ્ઠા, સન્માન એમને મળી ચુક્યાં હતાં. આથી એકવાર એમને પોતાની વીદ્વત્તાનું ઘમંડ થયું. એને થયું કે દુનીયા આખીનું બધું જ જ્ઞાન એણે મેળવી લીધું છે, અને શીખવા માટે કશું બાકી રહ્યું નથી. એનાથી મોટો જ્ઞાની સંસારમાં કોઈ નથી.

એકવાર પાડોશી રાજ્યના રાજાએ શાસ્ત્રાર્થ માટે એને આમંત્રણ આપ્યું. મહારાજ વીક્રમાદીત્યની રજા લઈ ઘોડા પર સવાર થઈ જવા માટે નીકળ્યો. ઉનાળાના દીવસો હતા, તડકો ઘણો સખત હતો. સતત યાત્રા કરતાં એને તરસ લાગી. જંગલનો રસ્તો હતો, અને દુર દુર સુધી કોઈ વસ્તી નજરે પડતી ન હતી. થોડી તપાસ કરતાં એણે એક તુટીફુટી ઝુંપડી જોઈ. પાણીની આશામાં એણે તે તરફ જવા માંડ્યું. ઝુંપડીની સામે એક કુવો પણ હતો. કાલીદાસે વીચાર્યું કે કોઈ ઝુંપડીમાં હોય તો તેની પાસે પાણી માગી શકાય. તે જ સમયે ઝુંપડીમાંથી એક નાની બાળા મટકી લઈને નીકળી. છોકરીએ પાણી ભર્યું અને જવા લાગી.

કાલીદાસે એની પાસે જઈને કહ્યું, “બાળા, બહુ જ તરસ લાગી છે, જરા પાણી પીવડાવ.”

છોકરીએ કહ્યું, “આપ કોણ છો? હું આપને ઓળખતી નથી, પહેલાં આપનો પરીચય આપો.”

કાલીદાસને થયું મને કોણ નહીં જાણતું હોય, મારે પરીચય આપવાની શું જરુર? તેમ છતાં તરસથી બેહાલ થયા હતા આથી કહ્યું, “બાળા, હજુ તું નાની છે, આથી તું મને ઓળખતી નથી. ઘરમાં કોઈ મોટું માણસ હોય તો તેને મોકલ, તે મને જોતાંની સાથે જ ઓળખી જશે. મારી દુર દુર સુધી ખ્યાતી અને સન્માન છે. હું ઘણો જ મોટો વીદ્વાન છું.”

કાલીદાસનાં મોટાપણાનાં અને ઘમંડયુક્ત વચનોથી પ્રભાવીત ન થતાં બાળાએ કહ્યું, “આપ અસત્ય બોલી રહ્યા છો. સંસારમાં માત્ર બે જ બળવાન છે, અને એ બંનેને હું જાણું છું. જો આપ તરસ છીપાવવા ઈચ્છતા હો તો એ બંનેનાં નામ કહો.

થોડીવાર વીચારીને કાલીદાસ કહે, “મને ખબર નથી, તું જ કહે. પણ મને પાણી પીવડાવી દે, મારું ગળું સુકાઈ રહ્યું છે.”

છોકરીએ કહ્યું, “બે બળવાન છે ‘અન્ન’ અને ‘પાણી’. ભુખ અને તરસમાં એટલી શક્તી છે કે મોટામાં મોટા બળવાન માણસને પણ નમાવી દે. જુઓને સખત તરસે આપની હાલત કેવી કરી નાખી છે.”

કાલીદાસ ચકીત થઈ ગયા. છોકરીનો તર્ક અતુટ હતો. મોટામાં મોટા વીદ્વાનોને હરાવનાર કાલીદાસ એક બચ્ચીની સામે નીરુત્તર ઉભો હતો.

બાળાએ ફરી પુછ્યું, “સાચેસાચું કહો, આપ કોણ છો?”

તે છોકરી ચાલવાની તૈયારીમાં હતી. કાલીદાસ કંઈક નમ્ર થઈને બોલ્યા, “હું મુસાફર છું બાળા.”

મર્માળું હસતાં છોકરીએ કહ્યું, “આપ હજુ પણ જુઠું જ કહો છો. સંસારમાં માત્ર બે જ મુસાફર છે, એ બંનેને હું જાણું છું. બોલો, એ બે કોણ છે?

સખત તરસને લીધે પહેલેથી જ કાલીદાસની બુદ્ધી બહેર મારી ગઈ હતી, પરંતુ લાચાર થઈ એણે પોતાની અજ્ઞાનતા જાહેર કરી.

બાળાએ કહ્યું, “આપ પોતાને મોટો વીદ્વાન કહો છો, અને આટલું પણ જાણતા નથી? એક જગ્યાથી બીજી જગ્યાએ થાક્યા વીના જનાર મુસાફર કહેવાય છે. એવા મુસાફર માત્ર બે જ છે, એક ચંદ્રમા અને બીજો સુર્ય, જે થાક્યા વીના ચાલતા જ રહે છે. આપ તો થાકી ગયા છો. ભુખ અને તરસથી વ્યાકુળ થઈ રહ્યા છો. આપ મુસાફર શી રીતે હોઈ શકે?”

આટલું કહીને છોકરીએ પાણી ભરેલી મટકી ઉપાડી અને ઝુંપડીમાં જતી રહી. આથી તો કાલીદાસ વધુ દુખી થઈ ગયો. આટલો બધો અપમાનીત એના આખા જીવનમાં એ કદી થયો ન હતો.

તરસને લીધે શરીરની શક્તી ક્ષીણ થઈ રહી હતી. મગજ ઘુમરાવા લાગ્યું હતું. એણે આશાભરી નજરે ઝુંપડી તરફ જોયું. એવામાં ઝુંપડીમાંથી એક વૃદ્ધ સ્ત્રી નીકળી. એના હાથમાં ખાલી મટકી હતી. તે કુવામાંથી પાણી કાઢવા લાગી. અત્યાર સુધીમાં બહુ જ વીનમ્ર બની ચુકેલ કાલીદાસે કહ્યું, “મા, તરસથી મારી હાલત બહુ જ બુરી થઈ ગઈ છે. પેટ ભરીને પાણી પીવડાવો, બહુ પુણ્ય મળશે.”

વૃદ્ધ માએ કહ્યું, “બેટા, હું તને ઓળખતી નથી. તારો પરીચય આપ. હું જરુર પાણી પીવડાવીશ.”

કાલીદાસે કહ્યું, “હું મહેમાન છું, કૃપા કરીને પાણી પીવડાવો.”

“તું મહેમાન કેવી રીતે હોઈ શકે? સંસારમાં માત્ર બે જ મહેમાન છે, એક ધન અને બીજું યૌવન. એ બંનેને જતાં વાર લાગતી નથી. સાચું કહે, તું કોણ છે?”

અત્યાર સુધીના બધા જ તર્કોમાં હારી ગયેલ હતાશ કાલીદાસ કહે, “હું સહનશીલ છું. પાણી પીવડાવી દો મા.”

“નહીં, સહનશીલ તો બે જ છે, એક તો ધરતી, જે પાપી-પુણ્યાત્મા બધાનો જ બોજ સહન કરે છે. એની છાતી ચીરીને બી વાવવામાં આવે છે તોયે અનાજના ભંડાર ભરી દે છે. બીજું વૃક્ષ, જેને પથરો મારવા છતાં મીઠાં ફળ આપે છે. તું સહનશીલ નથી. સાચું કહે તું કોણ છે?”

કાલીદાસ લગભગ મુર્છીત જેવો થઈ ગયો, અને તર્કવીતર્કથી કંટાળીને કહે, “હું હઠીલો છું.”

“વળી પાછું જુઠાણું. હઠીલા તો બે જ છે, એક તો નખ અને બીજા વાળ. ગમે તેટલા કાપો, તોયે વારંવાર પાછા ઉગી નીકળે છે. સાચું કહે હે બ્રાહ્મણ તું છે કોણ?”

સંપુર્ણપણે હારી ગયેલ અને અપમાનીત થયેલ કાલીદાસ કહે,“તો તો પછી હું મુર્ખ જ છું.”

“ના, ના. તું મુર્ખ શી રીતે હોઈ શકે? મુર્ખ માત્ર બે જ છે, એક તો રાજા જે લાયકાત વીના બધાંના પર શાસન ચલાવે છે, અને બીજો દરબારી પંડીત જે રાજાને રાજી રાખવા ગલત વાતને પણ તર્ક લડાવીને સાચી ઠરાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.”

કશું જ બોલી ન શકવાની સ્થીતીમાં કાલીદાસ વૃદ્ધાના પગમાં પડી ગયો, અને પાણી માગતાં કરગરવા લાગ્યો.

“ઉઠો વત્સ,” સાંભળતાં કાલીદાસે ઉચું જોયું તો સાક્ષાત માતા સરસ્વતી ત્યાં ઉભાં હતાં.

કાલીદાસ ફરીથી નતમસ્તક થઈ ગયો.

“શીક્ષણથી જ્ઞાન આવવું જોઈએ, નહીં કે અહંકાર. તેં શીક્ષણથી મળેલા માન અને પ્રતીષ્ઠાને જ પોતાની ઉપલબ્ધી માની લીધી, અને અહંકાર કરવા લાગ્યો. આથી મારે તારાં ચક્ષુ ખોલવા માટે આ સ્વાંગ રચવો પડ્યો.”

કાલીદાસને પોતાની ભુલ સમજાઈ અને ધરાઈને પાણી પીને આગળ પ્રયાણ કર્યું.

 

Advertisements